praag.co.za

Tag: humanisme

  • Karel Combrinck: ‘n Babelse verwarring

    Karel Combrinck: ‘n Babelse verwarring

    Die mens leef nou maar eenmaal volgens idees. So weet ons seker almal, of vermoed minstens, dat die rasbeheptheid van ons tyd ook sy oorsprong en voedingsbron in ‘n idee het.

    Daar is talle oorwegings wat by hierdie verskynsel ‘n rol speel, soos die begeerte om in die mode of politiek korrek of fatsoenlik te wees, of ‘n blote gekondisioneerde Pawlof-brakhond te wees, of die behoefte om alles wat primitief en beskawingsvreemd is te omhels. Maar die vernaamste beweegrede tot rasbeheptheid op die vlak van idees is die humanisme. As ‘n mens dus die haters van die wit ras wil beveg, moet jy in die eerste plek die filosofie en ideologie beveg wat dit ten grondslag lê. Die filosofiese onderbou van antiwit haat is die humanisme. En soos ons weet, die vernaamste haters van die wit ras is die wit ras self.

    Daar is seker vele mense wat meen dat humanisme ‘n ander naam vir filantropie is en dat dit die een of ander bybelse oorsprong het en as sodanig iets met naasteliefde te make het. Dis nie die geval nie.

    Ons begin met ‘n kort, hopelik werkbare definisie:

    Die humanisme is die verwerping van enige mag of morele gesag wat verhewe is bo die mensdom, en behels as sodanig die ontkenning van ‘n godheid ten gunste van ‘n geloof in die vooruitgang van die mens wat deur sy eie krag en inspanning bewerkstellig word.

    Kortom stel die humanisme die mens dus voorop. Dit het veral met die Renaissance tot sy reg gekom toe daar teen die mag van die kerk en van die godsdiens opgestaan is en teruggegryp is na die klassieke antieke (dus voorchristelike) filosofie en kultuur. In dié opsig het die humanisme op sy tyd ‘n waardevolle rol gespeel om die mensdom van bygeloof en redelose vrees vir die onbekende te verlos. Terselfdertyd het die humanisme die oorhand verkry oor ‘n Katolieke kerk wat vir eeue lank die algemene bevolking uitgemergel en doelbewus in die duisternis van onkunde vasgeketting het tot voordeel van die adel en die prinse van die kerk. Maar soos die meeste ander menslike maaksels het die humanisme ook met die tyd ontaard, oorryp en suur geword.

    Hoewel die Bybel vanselfsprekend nie ‘n humanistiese strekking het of kan hê nie, word wel in die Bybel met die humanisme as idee geworstel. Die term “humanisme” word natuurlik nie gebruik nie, maar die stryd tussen godsdiens en die humanisme is duidelik herkenbaar so vroeg soos Adam en Eva. By implikasie wou Adam en Eva, deur van die boom van kennis te eet, hulleself gelykstel aan God. In stede daarvan om hulle te onderwerp aan God se opdragte wou hulle self alwetend word en self besluit wat hulle mag doen en wat nie.

    Nog ‘n oudtestamentiese voorbeeld van dieselfde verskynsel is die bou van die toring van Babel, toe die volk besluit het om ‘n toring op te rig waarvan die toppunt tot in die hemel moes strek. Weereens ‘n situasie waar die mens hom deur sy eie inspanning en vernuf tot op ‘n vlak gelyk aan God wou verhef.

    In die moderne teologie het daar sedert die vroeë twintigste eeu ‘n neiging ontstaan om godsdiens en die humanisme te probeer versoen. Die gedagte was dat godsdiens in die eerste plaas daarmee gemoeid moet wees om na die mens se stoflike welvaart om te sien en sg. maatskaplike geregtigheid na te streef. Soos dikwels gesê word, het teoloë en die kerke die klem begin plaas op die horisontale dimensie van teologie, naamlik die verhouding tussen mens en mens eerder as op die verhouding van mens tot God. Aangesien ware godsdiens en ware humanisme onversoenbaar is, moes een van die twee voor die ander swig. Die een wat geswig het, was die godsdiens.

    Die klem op die sosiale en politieke funksie van die teologie het veral vorm aangeneem in die Social Gospel-beweging van die vroeë twintigste eeu, hoofsaaklik in die VSA en Kanada waarvandaan dit na die res van die Westerse wêreld versprei het. Die beweging het die Christelike etiek op sosiale probleme soos ekonomiese ongelykheid en rassekonflik probeer toepas. Op meer teologiese vlak het hulle verkondig dat die Wederkoms nie sou kon plaasvind nie voordat die mensdom van sosiale ongeregtigheid ontslae geraak het.

    Hierdie horisontale benadering het in ons tyd so ver gevorder dat daar vandag sprake is van teoloë en kerke wat God hoegenaamd nie meer in berekening bring nie en dat daar selfs begrippe bestaan soos ‘n ateïstiese teologie en politieke teologie.

    Hoe bring dit ons dus nou by rasbeheptheid ? Op twee maniere:

    Eerstens is die nuwe humanistiese teologie gerig op maatskaplike geregtigheid. Of dit nou moontlik is om maatskaplike geregtigheid te verwesenlik, is nie ter sake nie. Wat ter sake is, is dat maatskaplike geregtigheid ‘n teologiese doelstelling is wat daarop gemik is om alle mense in te sluit.

    Tweedens bestaan daar die gevoel, miskien ten regte, dat die Westerse mens in groot mate sy potensiaal verwesenlik het. Die Westerse wêreld is sinoniem met die «ryk lande» van die wêreld wat op die een of ander manier iets aan die ander verskuldig is. Of daar nou inderdaad nog baie miljoene arm witmense ook is, maak hieraan nie veel verskil nie. Die wit samelewings van die Weste is nou eenmaal die rykes. Aangesien die wit samelewings van die aardbol reeds hulle ontwikkelingspotensiaal verwesenlik het, beteken dit dat die «teoloë» van die humanisme genoodsaak voel om die res van die menslike potensiaal ook tot dieselfde vlak te ontwikkel. ‘n Teologie vir wie die mens die hoogste waarde in die heelal verteenwoordig, kan nie toelaat dat ‘n groot gedeelte van die mensdom van hierdie verheerlikte status uitgesluit word nie. Vandaar bv. die obsessionele beklemtoning van ‘n begrip soos inklusiwiteit of sy teendeel eksklusiwiteit.

    Daar is in hierdie proses van «insluiting» en gelykmaking ‘n duidelike utopiese element te bespeur wat ook onderliggend was aan die internasionale kommunisme. In elk geval was die proses van insluiting en gelykmaking ‘n rookskerm vir iets anders, in die geval van kommuniste om hulle magsgreep op die massas te versterk en in die geval van die Westerse samelewings om die mark en verbruikerspoel uit te brei ten einde die superrykes in staat te stel om nog groter winste te kan maak. Dit behoef ook geen besondere betoog nie om in te sien hoe hierdie denkbeelde inskakel by die internasionalisme met sy uitwissing van nasionale identiteite en grense.

    In suiwer vorm is daar ‘n duidelike onderskeid tussen die humanisme en naasteliefde soos ons dit ook in die Bybel aantref. Waar die naasteliefde in die eerste plek gerig is op die verheerliking van God, is die humanisme gerig op die verheerliking van die mens. Dis wanneer hierdie twee begrippe begin deurmekaarloop dat ‘n besonder toksiese produk onstaan in die vorm van wat in Engels bekendstaan as humanitarianism. Humanitarianism is ‘n vorm van naasteliefde wat onder invloed van die humanisme, die verloopte kerk en die kommunisme ontwikkel het in ‘n gesistematiseerde ideologie van eendersheid wat meer met politiek te make het as met godsdiens.

    Daar het ook in die loop van de negentiende en twintigste eeue ‘n gedagterigting ontwikkel wat hier ‘n rol speel, naamlik dat hoewel God nie meer ‘n werklikheid is nie, daar tog nog iets oorgebly het van die Christelike etiek waaraan mense kan vasklou. Dis nie die bedoeling hier om ‘n teologiese relaas te lewer nie, maar dit is nou maar eenmaal so dat die Christelike etiek sonder Christus weinig meer is as ‘n leë dop.

    Die verheerliking van alles wat swart is, so kenmerkend van ons tyd, is ‘n gesamentlike brousel van die humanisme en van politieke «teologie» , ‘n brousel wat gretiglik opgeslurp word deur goedgelowige drommels in kerke wat lank gelede reeds nie meer rigting kan aandui nie omdat hulle self hulle kompas verloor het.

    Beteken dit nou dat die Bybel voorskryf dat swart mense vir altyd verdruk moet word? Tog sekerlik nie. Dit beteken wel dat die verheerliking van swart mense, soos trouens van enige ander menslike wese, nie tot die vlak van ‘n godsdiens, of liewer afgodsdiens verhef mag word nie.

  • Calvyn anderkant die kerk

    Die FWI (filosofie van die wetsidee) word soms onregmatig as deel van die neo-Calvinisme geklassifiseer. Onteenseglik is daar lyne wat terugloop na Johannes Calvyn en Abraham Kuyper. Die vader van die gesofistikeerde sistematiek van die FWI is Herman Dooyeweerd. Dooyeweerd het homself van die neo-Calvinistiese tradisies as bydraer daarin onderskei dat hy nie ‘n gekwalifiseerde teoloog is nie, maar ‘n juris en ‘n filosoof. Sy perspektief het dus nie, soos by baie neo-Calviniste, ‘n neiging om uitsonderlike status aan die  teologie en kerklike amptenary te gee nie.

    Die implikasie hiervan is dat hy die reformatoriese nalatenskap van Luther en Calvyn besondere nuwe momentum kon gee. Daarmee word bedoel dat hy radikaal weggedoen het met die Roomse “middellaarskap” van die kerk vir die sogenaamde sekulêre instellings van bv. staat en besigheid. Die spirituele eenheid van die gemeenskap is nie meer te sentreer in die kerklike organisasies nie maar in die harte van die mense. Die Koninkryk van God is ook nie meer dieselfde as die kerk nie. Alle samelewingsinstellings kan nou as koninkryksdeelnemers beskou word. Daarteenoor het juis die mees Calvinistiese kerke maar ook vele ander erfgename van die Reformasie daarin volhard om onder etlike lae kosmetiek die posisie van kerk en teologie steeds met etlike voorregte te verskans. Dit het die kinders van die Reformasie baie van hulle vryheid ontneem.

    Met hierdie illustrasie is die eerste belangrike bydrae van die FWI te sien: Dit bring as uitgangspunt ‘n neweskikkende verhouding van gelykheid tussen alle samelewingsinstellings. En hierdie uitgangspunt  word ook deurgevoer na die staat.  Die staat het soos die kerke en besighede ook‘n unieke taak. Vir die staat gaan dit eerstens oor die integrasie van die privaat en publieke reg en dan oor die handhawing daarvan. In die tradisies van staatsabsolutisme en t-otalitarisme is die sektorale spesialiteit van die staat as dienende instansie vreemd en word die res van die samelewing as staatsdepartemente beskou. Die FWI het instrumente wat hierdie rigtings kundig ontmasker as net nog ‘n ideologie wat wanneer dit die mag kry die daaglikse bedryf van vrye instellings in ‘n burgerlike samelewing domineer.

    Die FWI het ook effektiewe instrumente om die beheersing van die samelewing deur monopolistiese besigheidskomplekse prinsipieel aan die kaak te stel.

    Hierdie voorgenoemde drie bydraes van die FWI stoel aldrie op ‘n uitgangspunt dat die mens geneig is om afgode te vorm en sy ganse wese dan daaraan te verkoop. Die FWI se instrumentasie is daarop ingestel om die werkinge van die “fabriek van afgode” (Calvyn) te lokaliseer en normatief te neutraliseer. Sulke modern afgodiese tradisies bring net een resultaat en dit is dat sowel individue as gemeenskappe hulle vryheid verloor of verkoop. Die FWI het ten inslag om menslike vryheid tot hoogbloei te bring sodat die mens die beeldskap van God en rentmeesterlike heerskappy oor die skepping weer kan opneem (Gen 1:26-28). En hierdie vryheid is vreemd aan die fatalisme waaraan sekere interpretasies van die Bybel sigself skuldig maak.

    Voorgenoemde laat natuurlik die vraag ontstaan of die strewe na vryheid vir die FWI maar net nog ‘n vorm van die liberalisme is. Eerstens is dit belangrik om te waardeer dat in die Bybel die idee van bevryding reeds lank voor die FWI baie radikaal beskrywe is. Dit is natuurlik ook moontlik dat baie mense in die liberale tradisies direk en indirek deur hierdie gemeenskaplike Bybelse erfenis beïnvloed is. En die FWI erken solidariteit met die probleemkomplekse wat deur alle rigtings aangespreek word, insluitende die verskillende skakerings van die liberalisme.

    Dit is egter belangrik dat die kontras tussen die vryheidsidee in die FWI en dié in die liberalisme van nader bekyk word. Die vryheidsidee van die liberalisme het belangrike elemente wat dit vreemd maak aan dié van die FWI. Die eerste is dat die liberalisme ‘n byna oneindige vertroue in die kreatiwiteit van die menslike gees openbaar. Een van die belangrikste uitkomste hiervan is die sosialekontrakidee van Rousseau en andere. Daarvolgens word die staat as sodanig deur die individue geskep. Terwyl die FWI ook erkenning gee aan die reusekreatiwiteit van die mens, is een van die belangrike vertrekpunte in hierdie filosofie die aanvaarding van skeppingsgegewe strukture, ook vir die menslike samelewing. Die FWI se ontwikkelingsfilosofie gebruik die konsep van differensiasie om aan te dui hoedat in die historiese gang van die mensheid die samelewing al meer gedifferensieerd raak. Die stamverband van primitiewe gemeenskappe en die verkerkliking van die samelewing op baie plekke tydens die Middeleeue is voorbeelde van hoe gemeenskappe vasgeketting kan bly weens óf spirituele magte óf onkundigheid óf materiele gebrek.

    Is hierdie differensiasie nie maar ‘n mooi woord vir die verbrokkeling van die samelewing nie? Die ander instrument wat die FWI gebruik vir die verstaan van dié komplekse realiteite is dié van kontinuïteit. As beginsel verseker die respektering van kontinuïteit dat die samelewing nie uiteen val nie maar slaag in die ontwikkeling van volhoubare gedifferensieerdheid.

    Natuurlik is hierdie twee gegewe beginsels in die geskiedenis dikwels eensydig toegepas. Die liberalisme kan ‘n rewolusionêre pad inslaan deur slegs die differensiasie van die samelewing te propageer. Die konserwatisme is ewe onaanvaarbaar en gevaarlik omdit dit slegs die kontinuïteit in ‘n samelewing beklemtoon. ‘n Politieke beweging wat die FWI se instrumente en beginsels in ag neem sal daarom nooit prinsipieel ingetrek word om ‘n lewenskeuse tussen “links” en “regs” binne die politieke arena te maak nie.

    Die vryheid van die liberalisme het natuurlik ook ‘n ander kant en dit is die oorbeklemtoning van die individualiteit soos in die sosialekontrakteorie. Hiervolgens word die individu altyd los gesien van die samelewingsinstellings. Meer oorspronklik: Dikwels hoor ons die stelling dat die individu al is wat werklik bestaan. Dit is natuurlik nie waar nie. Belangrike samelewingsinstellings kontinueer ondanks die kom en gaan van deelnemende individue. Die strukture vir samelewingsinstellings is dus net so werklik en oorspronklik soos die individue. Die individu en samelewing is dus saam gegee.

    Om ‘n oorsig te bereik kan ons die volgende sê: Die een been van die humanisme is die liberalisme wat die differensiasie en individualiteit in ‘n vernietigingsorgie verabsoluteer. Die ander been verkondig die staatstotalitarisme en die fascisme. Hierdie wanhoopsopsies is eweneens vernietigend omdat dit die gedifferensieerde ontwikkelings weer platvee deur dit by die staat te integreer en so terug te beweeg na ‘n vroeëre primitiewe toestand.

    Staatstotalitarisme word dikwels, maar nie noodwendig nie, gekoppel aan patriotisme en nasionalisme. Tog is dit belangrik dat Christene ‘n verantwoordelike beskouing oor patriotisme en nasionalisme handhaaf. Daar is ‘n sterk stroming uit die romantiese historisme wat die volksgemeenskap ‘n wet in sigself wil maak. Hierdie rigting misbruik die realiteit van tuisomgewings, liefde vir die eiesoortige en die eie. So word die uniekheid van die volkse heeltemaal oordryf in afgodsdrif. In die FWI word hierdie rigtings wat ‘n  sterk Duitse herkoms het eweneens afgewys net soos die individualisme. Die belangrikste rede is dat hierdie uniekheidstrewe die algemene wette wat God vir die samelewing gestel het, probeer relativeer. Die unieke word dus rede gemaak waarom algemene wette nie gehoorsaam hoef te word nie en so word die mens (die volk) sy eie wetgewer. In hierdie konteks verwerf die Latynse slagspreuk Vox populi vox Dei (Die stem van die volk is die stem van God) sinistere ondertone wat weer teruglei na die afgodiese gerigtheid van die menslike hart waarteen Calvyn en ander hulle verset het. In die FWI bereik die verset teen afgodery en die strewe na verantwoordelike vryheid ‘n nuwe fase.

    Die sukses van die humanisme was dat die onderskeid tussen godsdienstig en sekulêr allerlei misleidende indrukke moontlik gemaak het. Een sodanige  indruk is dat godsdiens beperk is tot dít wat tradisionele kerke doen. Daarmee word die res van die samelewing kamma sekulêr of neutraal. Maar soos ook die Marxisme aangetoon het, is dit ‘n illusie. Ideologie, sê die FWI, is radikaal religieus net soos die godsdiens van die tradisionele kerke. Die ganse samelewing het altyd ‘n radikaal religieuse momentum en dit is een van die hooffukuspunte van die FWI.

    Daar sal in hierdie kort oorsig met die volgende afgesluit word: Die FWI dui eerstens die skeppingsgegewe wetmatighede aan as grondslag vir menslike vryheid. ‘n Egte vrye samelewing munt juis daarin uit dat dit die noodsaaklikheid van ‘n verskeidenheid neweskikkende samelewingsverbande binne ‘n gemeenskaplike gebied verstaan. Tweedens: Die FWI artikuleer sigself duidelik naas ander Christelike benaderings deurdat dit die tradisionele grens tussen sekulêr en heilig op ‘n radikale wyse ontken maar op so ‘n wyse dat a) die spiritualiteit van die mens op ‘n omvattende wyse sigbaar word en b) die teenwoordigheid van Gods skeppingswet in die skepping so wyd soos die skepping self word.

    Vir enigeen wat die bydraes van die FWI op ‘n meer tegniese wyse wil ondersoek word die volgende webtuistes as beginpunte aangedui:

    Dr Cronje is ‘n konsultant wat as ‘n stokperdjie die gebeure in die FWI-omgewing volg.

    86 уЛобановский Харьков