{"id":47793,"date":"2021-04-06T16:03:55","date_gmt":"2021-04-06T14:03:55","guid":{"rendered":"http:\/\/praag.co.za\/?p=47793"},"modified":"2021-04-06T16:03:55","modified_gmt":"2021-04-06T14:03:55","slug":"suidpunt-maputo-kon-vandag-afrikaans-gepraat-het","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/praag.co.za\/?p=47793","title":{"rendered":"Suidpunt: Maputo kon vandag Afrikaans gepraat het!"},"content":{"rendered":"

Vandag is Stigtingsdag of Van Riebeeckdag. Ek het reeds daardie Wikipedia-artikel<\/a> uitgebrei sover ek kon, so wat\u2019s nog eintlik nuut? Wat kan mens nog byvoeg? Waarmee kan jy my nog skok?<\/p>\n

Hierdie dag is nie iets wat deur Afrikaners herleef is nie. Ons sien twee Hollanders wat met \u2018n nederige kranslegging blykbaar begin in 1921 rond (ja, presies \u2018n eeu gelede?), met elke politieke pelgrim wat daarna wil spietsmaak, sodat hy kan baai in die sonneglans wat die gestolde Standbeeld, geborg deur ou Rhodes, weerkaats op die spreker. En dan klap almal hande en gaan weer huis toe.<\/p>\n

Wat my geweldig gegrief het van die destydse toesprake is van hierdie gemaksugtige hubris waarmee half smalend na Van Riebeeck verwys word in 1926: \u201cwat sou hy s\u00ea as hy Kaapstad hier vandag kon aanskou?\u201d So half uit die hoogte, asof ons lankal hierdie utopiese soort futuristiese eindtoestand reeds bereik het (\u00e9n slegs deur die Engelse Empaaier, moet jy weet), en wat weet di\u00e9 ou bokkom tog?<\/p>\n

Sulke toesprake verouder glad nie goed nie.<\/p>\n

Want mens weet mos nie met watter minagting dele van daardie stadjie omtrent \u2018n honderd jaar later in die o\u00eb van sy huidige inwoners of besoekers beskou sal word nie. Dis buitendien \u2018n simplistiese, Imperialistiese geskouer-klop oor wat reeds bereik is, veral deur daardie huidige geslag, maar nie soseer \u2018n oorpeinsing van hoe al die aartjies van die stroompies uiteindelik die groot bruisende rivier gevorm het nie.<\/p>\n

Maar dalk is dit \u2018n bedekte se\u00ebn dat Kaapstad so vervuil en verlep het, en die seefront-uitsig deur die onooglike wolkekrabbers ontsier word, want sulke uitsprake soos hierbo dwing mens vandag tot absolute nederigheid en skaamte. Dan word mens eintlik dankbaar vir die gepaste Khoinaam wat vir die Kasteel en omstreke destyds bedink is<\/a>, naamlik \u2018Klipkraal.\u2019 Dit rym so mooi met die ou boerenaam van Durbanville \u2013 \u2018Pampoenkraal\u2019. Die naam is eenvoudig, sonder airs, maar huislik en skoon. Soos dit hoort.<\/p>\n

Ek is geen beeldestormer nie, maar ek glo dit is die groot probleem wat God met beeldemaak en aanbidding het in Exodus, veral as dit op H\u00f3m van toepassing is. Al is God vandag en m\u00f4re dieselfde, l\u00ea die probleem by die mens, wat nog nie al Sy karaktereienskappe en al Sy Kante leer ontdek het nie.<\/p>\n

Maar so ook met gebeure: standbeelde, soos Van Riebeeck s\u2019n, skep \u2018n gestolde, onwrikbare, onskeppende, onverbeterlike, onveranderlike, onplooibare, voorspelbare, oninteressante, vaste, beheerbare beeld so reg uit \u2018n skoolboek van iets of iemand wat netjies in jou sak pas, heeltemal vasgegiet, wat nie met die tyd kan of wil aanpas nie. Versteend. Doods. Dit staan net daar iewers. Dit kan net verweer, verbrokkel en vergaan. Of met pienk spuitverf toegetakel word. Of met \u2018n swartsak oorgetrek word. Tussen die spitsverkeer word dit bloot \u2018n banale, terloopse landbaken, op Google Maps slegs \u2018n kolletjie op die kaart.<\/p>\n

\u2018n Mens beweeg stroef in \u2018n groef: jy groei nie as persoon nie. Jy sien nie nuwe geleenthede raak nie. Uiteindelik verval die mens in \u2018n puinhoop van fatalisme, sonder uitkoms.<\/p>\n

Ek het hierdie jaar besluit \u2013 se moer. Dis tyd dat ons anders oor Afrikaans en die Afrikanergeskiedenis moet dink. Ons moet dink hoe dit kon gewees het, of steeds kan wees, nie wat \u00eds of wat dit w\u00e1s nie. Ook eers dan besef jy wat in die Kaap alles kon skeefgeloop het. Deur jukstaponering kan mens fokus op die stigting van \u2018Fort Lijdzaamheid\u2019, ons susterstad in Mosambiek, ook gestig deur die Hollanders in die 1720\u2019s.<\/p>\n

Ons moet \u2018n ander prentjie skilder, in hierdie geval, dat Mosambiek, of ten minste, die stad Mosambiek, Afrikaans sou kon praat. Wat sou dit nie alles kon beteken het nie? Uit hierdie rubriek wil ek vandag net h\u00ea die leser moet die geheelbeeld besef: ons mag g\u00e9\u00e9n geleentheid deur ons vingers laat glip nie!<\/p>\n

Aanloop<\/h3>\n

Op Sondag, 17 Januarie 2021, is ek besig om my Spaanse woordeskat bietjie uit te brei. Ek bestudeer die frekwensiewoordeboek wat die mees gebruikte woorde almal onder mekaar netjies lys, volgens gebruikswaarde. Dit is tog net logies dat jy \u2018n taal stelselmatig moet aanleer. Ek neem die woord, kyk na al die meervoude en verbuigings van die selfstandige naamwoorde, die vervoegings van die werkwoorde, kyk vir \u2018n paar interessante uitdrukkings, en so ploeter mens maar stadig voort.<\/p>\n

Die woorde wat die meeste gebruik word, staan eerste, en die minste laaste. Uiteindelik kom ek af op \u201cojo\u201d (oog) en gaan kyk in The Collins Spanish Concise Dictionary<\/em> wat die woord alles kan beteken. Daar staan dit duidelik: Latyns-Amerikaanse Spaans: ojo de agua<\/strong>: \u201cspring\u201d.\u00a0 Ek val amper van my stoel af. Hoe is dit moontlik? Afrikaans ken \u201coog\u201d vir \u2018n fontein, en ek onthou iewers het ek in Boshoff en Nienaber se Afrikaanse Etimologie\u00eb<\/em> gelees dat \u201coog\u201d ook in Boesmans en Maleisies voorkom, en dit is die eerste keer in die Kaaps-Hollands van \u2018n buitelander opgeteken deur die Sweed Hendrik Jacob Wikar in 1779. Maar dit bly nie net by Spaans nie: Portugees en Katalaans ken die woord ook; in die Europese\/Iberiese Spaans het die woord so te s\u00ea in onbruik geraak.<\/p>\n

Jy sien, gereeld slaan die toeval soos die Swart Kat<\/em> toe. Op 28 Maart 2021 kom ek via die k\u00earel van \u2018n vriendin van my skrywersvriend van Bellville op Twitter op \u2018n taalatlasprentjie-twiet af wat al die dialektiese Italiaanse woorde vir die vroulike skaamte uitwys. Ek het nie daarvoor gevra nie, dit duik mos net so op. En ek kan mos nie wegkyk nie. Dis van taalkundige belang. Maar so, hier naby Rome, sien ek die woord \u201ctopa\u201d en dis Toskaans. En ek w\u00e9\u00e9t \u201ctopo\u201d is die manlike en \u201ctopa\u201d die vroulike vorm van \u201cmuis\u201d in Standaarditaliaans, maar met bietjie rondgrawe is dit inderwaarheid \u201cmol\u201d in Toskaans (\u2018talpa\u2019 in Italiaans). Dit maak nie saak nie \u2013 daardie harige knaagdierbegrip vind ook sy roete suidwaarts in die Woordeboek van die Afrikaanse Taal<\/em>, hoewel duidelik meer ontrond uitgespreek. Maar hoekom dit in albei tale so onafhanklik kon ontstaan het \u2013 in daardie valletjie wil ek nie te graag trap nie.<\/p>\n

Maar terug by \u201cojo\u201d. Toe haal ek elke geskiedkundige taalboek van my boekrak af en uit die dose uit wat ek in die hande kon kry. Elke vreemdtalige woordeboek in Afrikaans wat ek in die hande kan kry raadpleeg ek (ja, ook die woordeboeke Afrikaans-Latyn, Afrikaans-Frans, Afrikaans-Duits). Ek gaan maak selfs \u2018n draai by \u2018n Malgassiese kunstenaar op Twitter (wat ek deur die Furry Fandom deur my skrywersvriend van Bellville leer ken het), want, reken ek, as \u00e9\u00e9n Maleis-Polinesiese taal die woord ook so gebruik, waarom sou Malgassies dit nie ook h\u00ea nie? En my vermoedens was reg (al is die woord in sekere Malgassiese dialekte hoogs verouderd). Die resultate hiervan het ek hier<\/a> gepubliseer en die Wikipedia-artikel oor \u201coog\u201d het ek hier<\/a> geskryf. Hoe die vurk in die hef steek, kan ek nie presies s\u00ea nie.<\/p>\n

Soos met die keramiekwerk, pottebakkery en metaalsmeltery in Kurt Benesch se Arch\u00e4ologie: Eine Einfuhrung<\/em> (1990; sien \u2018Fundanalyse\u2019, bls. 139 tot 161, maar ook \u2018Datierung und Chronologie\u2019, bls. 162-189), moet \u2018n mens egter ook maar gelate aanvaar dat woorde binne \u2018n taalgemeenskap dikwels sy eie onafhanklike en spontane ontstaansgeskiedenis het en ni\u00e9 uit ander volke of kulture altyd ingevoer of oorgedra word nie. Dit maak sin, want as almal net heeltyd by mekaar gaan leen het \u2013 wanneer ontstaan iets dan? Hoewel \u2018skilpadbesie\u2019 in Afrikaans en die presiese \u2018kumbang kura-kura\u2019 (\u00f3\u00f3k skilpadbesie) in Maleisies vir my darem net t\u00e9 toevallig is, veral omrede geen ander Europese taal iets soortgelyk ken nie.<\/p>\n

Maar een van die boeke wat ek geraadpleeg het, in die glossarium, wat ongelukkig niks opgelewer het oor ons \u2018ojo\u2019 nie, is Scheepsjoernael ende Daghregister<\/em>, soos saamgestel deur prof. H.J.J.M. van der Merwe. Ek het die boek op 30 Oktober 2020 om 10:07 gekoop (en op 10 November 2020 om 10:23 ontvang), en het op daardie stadium nog nie die tyd gehad om hom deur te werk nie. Dit is by die voorwoord van die tweede druk (ek besit die derde, 1969) waar ek toe lees op 17 Januarie 2021:<\/p>\n\n\n\n
Noudat \u2018n tweede druk van hierdie bloemlesing nodig geword het, lyk dit my goed om dit ook uit te brei. En om aan die leser enigsins \u2018n deurlopende beeld van die ontwikkeling van Afrikaans te laat kry, het ek besluit om (a) die volledige dagboek van Francois de Cuiper (27 Junie \u2013 19 Julie 1725) en (b) fragmente uit Lewies Trigardt se dagboek (31 Julie 1836 \u2013 10 Augustus 1838) op te neem.<\/p>\n

(a) Ofskoon die Portugese al in 1505 die eerste nedersetting in Sofala gestig het onder Pedro d\u2019Anhaia, het die Hollanders ook van 1604 af gepoog om Mosambiek, of Rio de la Goa, te koloniseer. Met di\u00e9 doel voor o\u00eb het hulle in Desember 1689 Port Natal van die Bantoe gekoop, om sodoende \u2018n tussenstasie op pad na Mosambiek te kon h\u00ea. Uiteindelik het \u2018n Hollandse sending op 29 Maart 1721 Delagoabaai bereik onder aanvoering van Willem van Taak, met Jakob de Bucquoi as landmeter, kartograaf en skrywer. Hulle het kamp opgeslaan op die plek waar jare later Lourenco Marques verrys het. Met hierdie ekspedisie het dit nie goed gegaan nie en hulle het gesterf tot op 6 man na; trouens, tussen 27 April en 31 Mei 1721 het 16 man gesterf aan die Delagoa koors (malaria), en ook Van Taak is op 31 Mei oorlede. As gevolg van al die te\u00ebslae het hulle die naam van die plek verander tot Fort Lijdzaamheid<\/em>.<\/p>\n

In di\u00e9 tyd het die Provinsiale Opperhoof, Jan van de Capelle (in opdrag van die Here Sewentien), vir Assistent Francois de Cuiper en sersant Johannes Mona met \u2018n ekspedisie uitgestuur om die land te verken tot sover as wat hulle kom, wat blykbaar nie veel verder as die Komati was nie. Van hulle wedervaringe het Francois de Cuiper dagboek gehou, soos afgedruk word in hierdie bloemlesing.<\/p>\n

[\u2026]<\/p>\n

Graag betuig ek my dank aan my kollega, prof. dr. D. Ziervogel, vir sy waardevolle inligting oor Bantoeplekname, -woord- en \u2013opperhoofde wat hier ter sake is.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Natuurlik het ook slegs die Nederlandse Wikipedia \u2018n kort en bondige artikel oor Fort Lijdzaamheid<\/em><\/a>.<\/p>\n

Dit is maar \u2018n opsomming van al die rampspoed en ontberinge wat die Hollanders daar gely het \u2013 malaria, seerowery, rugstekery, muitery, aanvalle en uiteindelik die geweldige finansi\u00eble verlies van die V.O.C. wat die Fort tot sy einde gebring het. Die einde in 1730.<\/p>\n

Dit sou sinneloos wees om hierdie inligting op PRAAG bloot te herhaal.<\/p>\n

Ek wil in hierdie artikel slegs fokus op drie belangrike gebeurtenisse van Mosambiek, met betrekking tot Afrikaans.<\/p>\n

    \n
  1. Die \u201cbraakland\u201d (1719 tot 1723 )<\/li>\n
  2. Die deurdring na die binneland, tot by die Komati (1725)<\/li>\n
  3. Die blywende indruk (1797).<\/li>\n<\/ol>\n

    En dit behoort ons vraag te beantwoord of Afrikaans in Mosambiek sou oorleef en gedy het.<\/p>\n

    Geen Portugees in sig nie?<\/h3>\n

    Daar is sprake<\/a> (Linell, 2015) dat die Hollanders in die vroe\u00eb 1600\u2019s \u2018n Portugese fort probeer inval het, maar sonder sukses. Ons praat hier van Fort S\u00e3o Sebasti\u00e3o, maar dit l\u00ea myle op myle ver weg van Maputo.<\/p>\n

    Marinus Lodewijk<\/strong> van Deventer<\/strong> het \u2018n Franse bylaag geskryf La Hollande et la Baie-Delagoa<\/em><\/a> (1883), wat die geskiedskrywers asseblief nie moet ignoreer nie. Van Deventer weerl\u00ea \u2018n Portugese verslag (\u201cM\u00e9moires\u201d) wat aanvoer dat die Portugese van die begin af, en nog altyd, die Mosambiek, dis nou die omgewing Maputo, gekoop en besit het, maar soms drastiese maatre\u00ebls moes \u201caanpas\u201d vir vyandelikhede (d.i. die Hollanders en ander). Volgens Van Deventer is daar nie in die Nederlandse verslae en dagregisters enigsins sprake van die gewaande Portugese fort, dorpies of fabrieke wat vir die Hollanders van die laat-1600\u2019s of 1700\u2019s begerig sou gelyk het nie; alles word uit hul duim gesuig. Volgens hierdie soort Portugese retoriek in sy o\u00eb, skryf Van Deventer, sou hierdie \u201caanpassing\u201d beteken het die Portugese was bang die Hollanders neem die eiendom in beslag, en vernietig die plek toe sommer daar en dan. Dit maak eenvoudig nie sin nie, nog minder om jou teenwoordigheid te kenne te gee, of jou territorium as Portugese besitting te beskerm.<\/p>\n

    In 1719 was daar in Amsterdam reeds sprake dat die Hollanders die gebied van Maputo wil beset, maar dit is vertraag, nie weens internasionale politiek nie, maar om ander redes. Vir die Here Sewentien sou hierdie deel van Mosambiek die p\u00earel vir hul kroon wees in daardie uithoek van Afrika, dus, bloot \u2018n besitting. Maar die Kaapkolonie was meer ge\u00efnteresseerd in die sukses van die huidige onderneming en hoe die alleenhandel verstewig kon word. Hulle wou geheel en al vryhandel h\u00ea, en wou muntslaan uit die ligging van Kaapstad, en het onmiddellik gedink aan die voordele wat Natal en Delagoabaai vir Kaapstad kon beteken. Die Here Sewentien het aanvanklik nee ges\u00ea, maar met \u2018n bietjie druk van belangegroepe (die bourgeoisie) was die moontlikheid nie heeltemal uitgesluit nie. Dit was net \u2018n kwessie van tyd. Neem uit die verlede<\/em> (2007:90) laat dit klink of Frankryk en Engeland as mededingers die deurslag vir die besluit gegee het (en tog, waarom dan Nederlands-Mauritius in 1710 verlaat en \u2018n spoor van verwoesting agterlaat?).<\/p>\n

    Eers twee jaar later vertrek die Kaap<\/em>, Gouda<\/em> en Zeelandia <\/em>op 12 Februarie 1721 om die Nederlandse vlag te gaan plant in Delagoabaai, met \u2018n paar troepe onder leiding van Zacharie Camminga. Hulle het aan die linkeroewer die handelspos opgerig, wat dit vir inkomende skepe in die baai sou vergemaklik. In die eerste paar dae het die Hollanders varswaterbronne gegrawe \u2013 wat selfs \u2018n eeu later nog deur die Engelse kaptein Owen nog ontdek sou word. Die grond is makgemaak en saad en steggies vanuit die Kaap de Goede Hoop en Batavia is aangeplant; vir \u2018n Kompanjietuin was dit \u2018n sukses. Saam met die vee sou die tuin ook genoeg voedsel aan die amptenare, bemanning, garnisoen en nasionale skepe kon voorsien. Die wingerd skiet wortel. Medisinale plante word gekweek. Ook indigo word aangeplant. Kenners uit Batavia word spesiaal ingevoer om te kom help.\u00a0 Handelsbetrekkinge word met stamme gesmee.<\/p>\n

    Vir Van Deventer het die Hollanders in die laat-1600\u2019s en laat-1700\u2019s afgekom op \u2018n godverlate stuk niemandsland, met die uitsondering van die plaaslike stamme wat nog altyd daar was.<\/p>\n

    Hier sien ons reeds op 15 November 1688 het Hollanders en Engelse by Delagoabaai aangekom met die Noord<\/em>. Die hele logboek vanaf daardie datum en daarna kan gelees word in God\u00e9e-Molsbergen se derde boekdeel van Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse Tijd<\/em><\/a>.<\/em><\/p>\n

    Hulle het tente opgeslaan, en die kuslyn by die Kaap Colato en die Maputa-rivier gefynkam. Orals was daar stamme wat graag handel wou dryf, maar n\u00earens was daar \u2018n Portugese skip of sprake van \u2018n Portugese alleenhandel in die gebied nie. Die Hollandse kaptein Heeremans het maar gehoor dat die Portugese \u2018n vesting had op die eiland Chefine, en dit is nogal snaaks, want wanneer daar ho\u00eb deinings en gure weer is, kan mens daar moeilik voet aan wal sit. En wat nou as skeepsvaarders in die knyp is? Dis nie \u2018n goeie strategiese punt nie. Uit die teks lei ek af Heeremans het net op \u2018n afstand gekyk, maar geen oorblyfsel gewaar nie (p. 6):<\/p>\n\n\n\n
    Apr\u00e8s avoir explor\u00e9 la plus grande partie de la baie, le capitaine Hollandais arriva en vue de l’embouchure de la rivi\u00e8re Espiritu Santo<\/em> ou Manica<\/em>. L’\u00eele, \u00e0 l’entr\u00e9e de ce fleuve, \u00e9tait l’\u00eele de Chefine, o\u00f9 le mauvais temps et la haute mer le d\u00e9fendirent de mettre pied \u00e0 terre. On lui disait, que l\u00e0 les Portugais avaient eu un \u00e9tablissement (\u201e eene logie”). Mais, quoique Heeremans fit le tour de cette \u00eele, il ne parvint pas \u00e0 voir quelque trace de l’\u00e9tablissement.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Cloppenburg (die voetnota lui: \u201cRapports de Cloppenburg , Swertner et van der Capellen, et de Michel et Cloppenburg, de leurs exp\u00e9ditions en Juin, en Ao\u00fbt et Septembre, et en Octobre 1721\u201d) word ook vertaald aangehaal (dis nou jare later), want hoewel hulle meer geluk had as die Kaptein van die \u201cNoord\u201d (in 1688) om voet aan wal te sit, kon ook hulle nie \u2018n enkele spoor van die fort vind nie:<\/p>\n\n\n\n
    Ce fut en explorant la rivi\u00e8re du St. Esprit, qu’on d\u00e9couvrit un indice du passage de n\u00e9gociants Portugais. Le chef du village n\u00e8gre de Manisse montra aux Hollandais une couronne en cuivre dor\u00e9, qu’il avait obtenue en \u00e9change de dents d’\u00e9l\u00e9phant, vendus \u00e0 ceux-l\u00e0. Elle \u00e9tait \u201ctr\u00e8s mince”, ajoute ironiquement le r\u00e9cit de nos exp\u00e9ditionnaires. Ce village \u00e9tait situ\u00e9 sur la rivi\u00e8re m\u00eame, dans l’embouchure de laquelle se trouve l’\u00eele de Chefine.<\/p>\n

    Cette fois l’exp\u00e9dition Hollandaise, plus heureuse que n’avait \u00e9t\u00e9 le capitaine du \u201cNoord\u201d, et que ne le serait Jos\u00e9 de Mello apr\u00e8s elle, mit pied \u00e0 terre dans l’\u00eele en question. \u201cJ’ai \u00e9t\u00e9 \u00e0 l’endroit m\u00eame, o\u00f9 l’on pr\u00e9tend que les Portugais auraient eu un fort; mais je n’ai pas r\u00e9ussi \u00e0 en trouver les moindres traces,\u201d \u2013 ainsi \u00e9crivit le capitaine Cloppenburg, commandant de l’exp\u00e9dition 1 ). Ces paroles sont confirm\u00e9es d’une mani\u00e8re p\u00e9remptoire par de Bucquoy 2). Un seul n\u00e8gre, faisant fonctions d’interpr\u00e8te, interpr\u00e9ta la tradition, que des Portugais auraient \u00e9t\u00e9 \u00e9tablis en cet endroit. Il y avait de cela un tr\u00e8s-grand nombre d’ann\u00e9es, montant \u00e0 un demi-si\u00e8cle.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    En so lyk Bucqoui se reisbeskrywing<\/a> (wat oor die vroe\u00eb 1720\u2019s in Mosambiek handel, bl. IX), wat volgens Van Deventer net sy siening staaf dat dit bloot bewerings is gegrond op hoors\u00ea:<\/p>\n\n\n\n
    Jaarlyks zenden zy [*die Portugese] hunne Factoors, met Sloepen en mindere Vaartuigen, de kust op, en Zuid af, tot aan Rio de la Goa<\/em> , de uiterste plaats, daar zy post hebben gevat, en in Rio de Spirito Sancto<\/em>, daar zy een vastigheid gestigt, en bezetting gehou den hebben, tot den Jaare 1692. wanneer zy deze post hebben verlaaten; naa allen schyn om dat die hen geen voordeel genoeg opbragt: ‘ t welk met het mondelyk berigt van een weggeloopen slaaf, die wy by onze aankomst op Rio de la Goa vonden, en als Tolk heeft gedient, overeenkwam. Deeze slaaf betuigde nog te heugen, dat de Portugeezen in de bovengemelde Rivier; hun bezetting hadden opgebroken en deeze post verlaaten.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Maar vergelyk bogenoemde nou met Neem uit die verlede<\/em> (2007: 91), dan lyk die w\u00eareld bietjie anders.<\/p>\n\n\n\n
    N\u00earens was daar \u2018n spoor van \u2018n vorige Portugese besetting op die vasteland te bespeur nie. Slegs op Chefini-eiland, etlike kilometer noord van die hawe, in die monding van die Inkomati-rivier, staan \u2018n groepie verlate bouvalle wat voorheen \u2018n handelspos van die Portugese was.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Iemand skiet \u2018n groot bok.<\/p>\n

    Indien dit waar is, wil ek onmiddellik die bron weet. Dit beteken sonder twyfel Heeremans en Cloppenburg het gelieg, of Van Deventer het hul doelbewus verkeerd aangehaal. Uit Boucquoi sou ons nog kon aanvoer hy het die oorblyfsels gesien (sonder om ons daarvan te s\u00ea), want die leser se vermoedens is gestaaf deur \u2018n weggeloopte slaaf se mondelinge oorlewering. Kan dit wees dat daar argeologiese opgrawings gemaak is in die gebied en dat mens nou maar uit die staanspoor moet aanneem die Hollanders moes<\/em> die bouvalle op een of ander wyse waargeneem het?<\/p>\n

    Ek het ook gekyk deur die amptelike verslag van Opperhoofd Jan van de Capelle aan die Goewerneur van die Kaap Kolonie, Maurits Pasques de Chavonnes, soos opgeneem in Records of South-Eastern Africa<\/em>, bl. 407 tot 420<\/a> (boekdeel 1, 1898). Hier het die Opperhoofd die tolk uitvoerig uitgevra rondom die doen en late van die Portugese voor die Hollanders se aankoms. Maar ook hy, Van de Capelle, s\u00ea:<\/p>\n\n\n\n
    [\u2026] en also de occagie gehad hebbende, om den tolk en ook verscheijde inlanders te ondervragen, soo over de negotie, voor desen door de portugeesen aldaar gedreeven, als de gesteltheijt der lande, op \u2019t geen zij geeven, soo verre hun het selve bekent is, neemt met alle eerbied de vrijmoedigheijt van aan U wel Edel gestr.e en E. agt.b.e in dit volgende geschrift voor oogen te stellen \u2018t geene hij dienaangaande heeft konnen ervaaren, en alhoewel zulx niet als een seekere waarheijt kan stellen<\/strong>, hoop egter uwe wel Edele gestr.e en E. ag.tbre. ootmoedige dienaar, dat zij de moeijte sullen gelieven te nemen van \u2018t selve te doorsien;<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Volgens die tolk (\u2018n Mosambieker van geboorte) was daar nooit \u2018n vaste comptoir<\/em> (faktoor; faktory \u2013 \u2018n kantoor, of bewaarplek\/depot van koopware) in hierdie geweste nie, behalwe op die eilandjie \u201cXiphini\u201d en \u2018n plekkie aan die mond van rivier (St. Esprit) waar hulle hutte sou opslaan (\u201czijnde van riet\u201d, bl. 409) en tydelik in bly en in handel dryf. Dit duur gewoonlik gemiddeld vyf tot ses maande. Dan is daar handel gedryf met die stamme rondom die rivier (elke agt tot tien dae). En dit is ook uit die mond van hierdie tolk wat van die legendariese streek waar goud is, Monomotapa, vertel word (wat sekerlik later sou aanleiding gee tot die ekspedisie van Francois de Cuiper), hoewel hierdie tolk nooit die Portugese self sien goud ruil het nie, maar wel olifanttande, amber en waks (laasgenoemde nooit in groot hoeveelheid nie), en veral tin, wat onder die plaaslike bevolking besonder hoog in aanvraag is.<\/p>\n

    So, ons weet nou met genoeg tropiese storms, stormwater in die re\u00ebnseisoen, of veral miskien die plaaslike bevolking wat die verlate rietstrukture vir hul eie woonstrukture beter kon benut het (wie weet?), is daar nie veel bewyse meer van oor nie. Maar \u2018n fort van klip? Aik\u00f4na. Maar belangrik: die laaste keer toe seerowery met plaasgevind het, waar die Portugese se skip uitgebrand is, was volgens die tolk \u201cruijm twintig jaaren gelede, dat dit is voorgevallen, en seedert geene scheepen van de Portugeesen aldaar geweest, gelijk zij jaarlix deeden\u201d (bl. 409).<\/p>\n

    Dit klop met Linell se proefskrif (2015) hierbo, waar daar staan (pp. 20-21):<\/p>\n\n\n\n
    An episode in 1703 proved to be the last straw when pirates made off with the entire load of Portuguese goods and set their ship alight, adding insult to injury. The Portuguese departure on foot from the Bay marked the end of their regular trade voyages to southern Mozambique and brought the first Lusitanian era at Delagoa Bay to a close.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    En tog, Van de Capelle verklap self iets in hierdie verslag, geteken op 3 Augustus 1723, waar die misverstand moontlik kon ontstaan het (bl. 412-413):<\/p>\n\n\n\n
    Kan ook niet laten te seggen, wel edele gestr. heer en E. agtbre heeren, dat het veele vremd voor is gekomen, dat men aan la goa, geen vervalle fort van de portugeesen heeft gevonden<\/strong>, nog geene van die natie (: ‘t zij swart off blank \ud83d\ude42 daar woonende, gelijk ik wel hebbe gehoort dat men verwagt had<\/strong>, dog aan de revier Sambere (:gelijk wel apparent is:) deselfde zijnde die de c—-rs niambani noemen, vind men desselffs zuijd hoek ook genaamt Caab St. maria gelijk aan rio de la goa: ook vind men daar een vervalle en verlate fort en woonen nog inlandsche portugeesen aldaar<\/strong>; in de mond der selve leggend ook twee eijlandjes gelijk aan la goa, is in den ingang soo wijd dat bijna de naam van een baij meriteert; is soo veel verder om de Nt en nader aan Chovalla gelegen alwaar landwaard goud gevonden werd: de portugeesen hebben ook seedert eenige jaaren herwaard, geen scheepe meer derwaarts gesonden, aan in de landstreek van la goa te negotieeren, maar sijn geheel achter gebleeven.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Die woorde mag verwarrend klink, en wat ek nou gaan waag is \u2018n goeie raaiskoot. Volgens \u2018n reisverslag van die \u2018Snuffelaar\u2019 opgeneem in God\u00e9e-Molsbergen se Derde boekdeel van Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse Tijd<\/em> \u00a0(kyk ook na die voorwoord, XXII), is die naam Niambani in der waarheid vandag Inhambane, en daar kom inderdaad heelwat Portugeessprekendes nog voor in 1731. Daar, so lyk die teks hierbo vir my, was ook \u2018n plekkie met die naam Caab St. Maria, wat dieselfde naam dra as die uitsteekpunt oorkant Delagoa-rivier (die een by Maputo rond is vandag wel Ilha da Inhaca as mens Gode\u00e9-Molsbergen se ou kaart bekyk). Ek dink Van de Capelle probeer benadruk dat Delagoabaai ewe beskut was as die baai by Inhambane (die geografiese uitleg en inham lyk ook min of meer dieselfde), en dat dit eintlik vreemd was dat daar nog geen Portugese woonagtig was in Delagoabaai nie.<\/p>\n

    Ek kry byvoorbeeld daardie verhandeling van Wits hierbo: \u201cBy 1647, the Portuguese had five factories on the islands Xefina and Inhaca.\u201d Die bron wat aangegee word is die sekond\u00eare bron: Junod, H.A Les BaRonga: \u00e9tude Ethnographie sur les Indig\u00e8nes de la Baia de Delagoa<\/em><\/a>, Neuchatel: Attinger, 1898, 240.<\/p>\n

    En daarin kry ek :<\/p>\n\n\n\n
    Les documents portugais d\u00e9clarent qu’en 1650 il y avait cinq factoreries aux environs de Delagoa, dans l’\u00eele d’Inyak, de Sheffin, sur le Nkomati (Manhissa) et sur les deux rives de la baie. En 1721, les Hollandais s’y \u00e9tablirent et y rest\u00e8rent quatorze ans.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Al was daar voorheen ook vyf faktorye in die gebied, kom ons geen stuk verder nie. Ons kan nog steeds nie s\u00ea of die Hollanders hulle sou sien of nie. En nog minder kan presies vasgestel word of daardie grond, waarop die Portugese hul besigheid bedryf het, gekoop is van die plaaslike inwoners. Dit is waarop Van Deventer hul kap: waar is die koopaktes?<\/p>\n

    Maar goed, natuurlik sou die waterdiepte en maklike navigasie in die baai die plek aantreklik gemaak het vir die Hollanders, en nie noodwendig die bouval van \u2018n fort nie. Veral as die hawetjie maklike toegang bied tot Monomotapa, die plek van goud.<\/p>\n

    Die Ekspedisie van Francois de Cuiper (et al.)<\/h3>\n

    Ek het besluit om nie die volledige reisverslag van Francois de Cuiper oor te skryf of te parafraseer nie, want dit is reeds gedoen.<\/p>\n

    Enigiemand wat buitendien gereeld die Laeveld besoek of, soos ek in die Wes-Kaap, meer wil weet rondom hierdie plek se verborge geskiedenis (en veral die kultuur en lewensbeskouing), kan maar Neem uit die Verlede<\/em> deur dr. U. de V. Pienaar en medewerkers, (her)uitgegee deur Protea Boekhuis in 2007, na hartelus aanskaf. Dit is dikker, groter en heelwat swaarder as \u2018n Familiebybel, so groot soos \u2018n koffietafelboek. Onder die hofie \u201cDie eerste blankes besoek die Laeveld\u201d word die leser, benewens die verteerbare Afrikaanse opsomming wat vanaf bl. 88 tot bl. 99 strek (dubbelkolombladsye), ook trakteer met foto\u2019s, \u2018n duidelike kaart van die ekspedisie, asook \u2018n foto van die plaatjie van die Historiese Monumentekommissie en Nasionale Parkeraad wat die ekspedisie gedenk. Dr. W.H.F. Punt van die Stigting Simon van der Stel het in Julie 1975 die bronsgedenkplaat onthul. Op daardie plaatjie staan in Afrikaans (p. 97): \u201cIn hierdie omgewing is Frans de Kuiper en sy 30 manskappe op 12 Julie 1725 onverwags deur Kaptein Dawano se volk aangeval. Die ekspedisie was verplig om oor die Lebombo-rant na die V.O.C. Fort Lydzaamheid in Lourenco Marques terug te keer\u201d. Toe ek laas op Protea Boekwinkel se webwerf gekyk het, is daar nog boeke op voorraad.<\/p>\n

    Natuurlik het die boek ook sy tekortkominge. Ek mis onder andere die werke van Du Bucquoi en Van Deventer. Maar ten minste is die oorspronklike teks van De Cuiper in die Staatsargief Pretoria destyds geraadpleeg. Plus \u2013 daar is vyf bronne in Afrikaans wat ek seker nooit in my lewe in die hande sou kry nie. En daaroor verheug ek my.<\/p>\n

    Benewens Neem uit die Verlede<\/em>, raai ek vir die ernstige akademikus, onomastikus (pleknaamkenner), geskiedskrywer of taalliefhebberook Scheepsjoernael ende Daghregister<\/em> (1969) van H.J.J.M. van der Merwe ten sterkste aan (bl. 185-209). Dis uit die teks van 18de-eeuse Hollands net so oorgeskryf. Die voorgraadse student van destyds sou beslis moes kophou met die voetnotas en glossarium wat eintlik vir my bitter chaoties uiteengesit is. Maar, danksy rekenaarprogramme soos Excel voer jy gewoon die versnommer voor die begrip in, alfabetiseer, en siedaar!, jy kan re\u00ebl op re\u00ebl die woorde volg. Dit vat net bietjie tyd om die glossarium en voetnotas self eers deur te sif.<\/p>\n

    Op taalkundige vlak het hierdie laasgenoemde bron ons twee Afrikaanse etimologiewoordeboeke (1967, 2003) oornag laat verouder: \u201cpadkos\u201d is ni\u00e9 teen die middel van die 1700\u2019s die eerste maal aangeteken nie, maar wel op 12 Julie 1725. Dit, benewens \u2018n paar ander moderne Afrikaanse woorde wat in hierdie eeue-oue teks voorkom, het ek by die Wikipedia-artikel aangeteken<\/a>. Ek het dit trouens vreemd gevind dat Van der Merwe geen bohaai van \u201cpadcost\u201d gemaak het nie, maar toe sien ek Afrikaanse Etimologie\u00eb<\/em> is in 1967 gepubliseer, terwyl die tweede uitgawe van Scheepsjoernael<\/em>, wat De Cuiper se werk vir die eerste maal bevat, reeds in 1964 uitgegee is.<\/p>\n

    Interessant is ook \u201cCoupanne sijn vaeder\u201d (Coupanne se vader), wat vandag in Nederlands \u201cCoupanne\u2019s vader\u201d sou wees. En die tans uitgestorwe ontkenningspartikel \u201cen\u201d in Standaardnederlands, wat \u201cnie\u201d beteken, byvoorbeeld:<\/p>\n\n\n\n
    \u201cseggende dat sij voor sulk soort coralen geen pombe [en] wilden geven\u201d<\/p>\n

    [en s\u00ea dat hulle vir sulke soort krale nie eens pombe sal\/wil ruil nie]<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

    Volgens Van der Merwe het die ekspedisie nooit verder gevorder as \u201cIncomati\u201d of die \u201cAssangano\u201d (Komatirivier) nie. In \u2018n voetnota s\u00ea die samesteller (met behulp van Ziervogel) dat hierdie name Tsonga is, maar die betekenis daarvan is onbekend (p. 189).\u00a0 Ek haal toe die vertaling Plekname van Suider-Afrika <\/em>(2020) uit, en onder die naam Komatirivier is dit toe nie Tsonga nie, maar Swazi, vir \u201crivier van koeie\u201d. \u201cAssangano\u201d kon ek egter n\u00earens in die Afrikaanse of digitale Engelse weergawe opspoor nie, nog minder in Toponymica Hottentotica<\/em> Dele A en B. Is hierdie bron van De Cuiper eenvoudig net deur die jare heen oor die hoof gesien?<\/p>\n

    Nietemin, waaroor handel die storie dan nou eintlik?<\/strong><\/p>\n

    Francois de Cuiper en geselskap is die opdrag gegee om so ver moontlik die binneland vanaf Fort in Delagoabaai te verken, tot hulle byvoorbeeld by die plek kan uitkom waar daar met goud handel gedryf word, soos daardie legende dit wou h\u00ea. Ek wil amper s\u00ea, totdat hulle die plek van goud kon vind. Iets soortgelyk aan El Dorado. Die geselskap neem 10 draagbeeste (of pakosse) en 8 slagbeeste saam (as proviand, of \u201cVictualij\u201d, of padkos). Aanvanklik is die stamme die naaste aan die kusgebied baie oopkop, baie vriendelik en behulpsaam teenoor hierdie vreemdelinge (al het hulle ook hul tekortkominkies soos steel, eersugtigheid en onverdraagsaamheid teenoor markmededinging met ander stamme, luidens Van de Capelle se bovermelde verslag), maar hoe dieper die geselskap die ongerepte en onbekende binneland indring, en hoe langer die reis aanhou, hoe meer ontaard die ekspedisie in \u2018n hellevaart. Die sameloop van al hierdie te\u00ebspoed wat ophoop en inwerk en teenwerk, dwing die ekspedisie om met onverrigte sake terug te keer Fort toe. Die ekspedisie duur vanaf hul vertrek op 27 Junie 1725 tot met hul aankoms op 16 Julie 1725.<\/p>\n

    Vir die leser se gerief sal ek hul grootste struikelblokke tot voor die Komatirivier opsom (dit kom \u2018passim\u2019 voor), wanneer hul in die teks die eerste maal voorkom:<\/p>\n