![](\"http:\/\/afrikaansenuus.co.za\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/skryf2.jpg\")
Dit is gebruiklik dat \u2018n mens in tye van verandering en veral transformasie voortdurend poolshoogte neem van die stand van sake. Soos die titel van hierdie lesing aandui, staan transformasie sentraal, en dis dus noodsaaklik dat vooraf ges\u00ea word wat ons daarmee bedoel.<\/p>\n
Oor die algemeen assosieer ons in Suid-Afrika \u201ctransformasie\u201d met begrippe soos \u201cregstellende aksie\u201d, \u201cgelyke geleenthede\u201d, \u201cverteenwoordigendheid\u201d en dergelike, en heel tereg. Onder meer impliseer dit alles dat die rassesamestelling van instellings, rade en organisasies die demografie van die land moet weerspie\u00ebl, en dat \u201caangewese\u201d of voorheen gemarginaliseerde groepe die meerderheid in sulke instellings moet vorm. Dit lei tot voortdurende vergelykings en speletjies met getalle.<\/p>\n
Transformasie is egter \u2018n politieke begrip met \u2018n wyer toepassing, en dit dui op ingrypende verandering, gewoonlik sonder die geweld wat \u2018n revolusie kenmerk, maar ook veel vinniger en dringender as \u2018n evolusion\u00eare proses. Politieke transformasie, s\u00ea Andr\u00e9 Duvenhage, verwys na \u2018n snelle, omvattende en fundamentele verandering van die gemeenskap, wat plaasvind in die vorm van sentrale beplanning, dit wil s\u00ea sosiale en politieke ingenieurswese, met die klem op die bestuur van verandering in die algemeen en konflikbestuur in die besonder. Dit impliseer \u2018n totale herskikking van \u2018n samelewing met veranderings op haas elke terrein met \u2018n politieke en\/of ideologiese uitgangspunt as dryfkrag (Duvenhage, 2004).<\/p>\n
In die Suid-Afrika van vandag bekyk ons transformasie taamlik eenogig, sonder om te let op ander tye van transformasie. In hierdie lesing wil ons die huidige tyd van transformasie vergelyk met twee ander transformasiegeskiedenisse \u2013 die era direk n\u00e1 die Anglo-Boereoorlog en di\u00e9 n\u00e1 die bewindsaanvaarding van die Nasionale Party in 1948 en die instelling van die apartheidsbeleid. Dis opmerklik dat die aanvangstye van hierdie transformasies ewe ver van mekaar l\u00ea: 46 jaar het verloop tussen 1902 en 1948, en 46 jaar tussen 1948 en 1994, telkens twee generasies.<\/p>\n
Ons wil verder die drie transformasiegeskiedenisse bekyk aan die hand van verteenwoordigende taalaktiviste wat op hierdie prosesse gereageer het. En dit doen ons met die wete dat sodanige historiese oorsigte \u201choe hard hulle ook daarna mag streef om die feite te respekteer en kontroleerbaar te wees, onvermydelik \u2019n interpreterende en hipotetiese geaardheid het, deel word van \u2019n histories-onvoltooide diskoers\u201d (Olivier, 1992: 157).<\/p>\n
Wat is taalaktivisme? Du Plessis grond sy definisie van taalaktivisme op \u2018n definisie van aktivisme deur Martel (1999). Sy omskryf aktivisme as \u2018n regte-geori\u00ebnteerde proses deur middel waarvan druk uitgeoefen kan word sodat sosiopolitieke praktyke en strukture kan verander. Taalregte-aktivisme, of taalaktivisme, definieer Du Plessis dan as \u2018n vorm van aktivisme waarby die rolspelers deur taalregte werk, of selfs teen taalregte werk om \u2018n verandering teweeg te bring in die sosiale praktyke, ideologie\u00eb en strukture wat die instandhouding en ontwikkeling van taalgemeenskappe be\u00efnvloed. Aktiviste wend bepaalde instrumente aan waarmee hulle hul kampanjes vir verandering voer. Martel noem die instrumente van aktivisme, wat volgens haar ook betrekking het op taalaktiviste, naamlik litigasie, drukgroepe (\u201clobbying\u201d), ondersoeke, gemeenskapsmobilisering, mediadekking en selfs geweld. Laasgenoemde is die uiterste vorm daarvan, maar dit kom nietemin voor (Du Plessis, 2004: 169-170).<\/p>\n
\u2018n Mens sou ook nog kon uitwei oor die redes vir taalaktivistiese aksies. Die doel kan wees die bemagtiging van mense wat as gevolg van bepaalde taalpraktyke benadeel word, en \u2018n ander oogmerk kan wees om die voortbestaan te verseker van \u2018n taal wat as gevolg van bepaalde praktyke en strukture bedreig word.<\/p>\n
Aktiviste, \u00e9n nie-aktiviste \u00e9n anti-aktiviste moet in tye van groot verandering steeds keuses maak \u2013 \u2018n keuse om niks te doen nie, of om iets te doen, en indien iets<\/em>, w\u00e1t dan presies? Sulke keuses is in tye van groot historiese keerpunte nooit maklik nie.[1]<\/a> N.P. van Wyk Louw skryf in sy bekende opstel \u201cDie ewige trek\u201d van \u201cdie waagspel van die keuse\u201d. Hy s\u00ea dat daar \u2018n \u201cvolkome ewewig\u201d van argumente kan wees wat \u2018n mens na die een of ander kant kan aanvoer (Van Wyk Louw, 1986: 99). Mense wat duidelike keuses maak, oefen altyd \u2019n invloed uit op ander. Hulle is voorbeelde wat gevolg word of anders as waarskuwing dien. Soos D.J. Opperman s\u00ea in die gedig \u201cNegester en stedelig\u201d: \u201caan jou dade grens \u2018n ewigheid\u201d.<\/p>\n By identiteitsvorming, asook in enige politieke omwenteling, is veral die rol van elites deurslaggewend as agente van verandering \u00f3f verset. Hulle is voorbeelde, of, in \u2019n veel gebruikte woord van ons tyd, \u201crolmodelle\u201d, vir die massas (kyk ook: Louw, 2004: 47).<\/p>\n Wat ons hier wil doen, is om die essensie te gee van die drie transformasiegeskiedenisse, onder meer die gevolge daarvan vir universiteite, en in samehang hiermee, drie gevallestudies van taalaktiviste wat daarop gereageer het. Louw (2004: 44), \u2019n taalkundige aan Queensland-Universiteit in Australi\u00eb, identifiseer ook drie tydperke in die geskiedenis van Afrikaans wat ooreenkomste met ons indeling vertoon. Hy praat van die eerste fase (1902-1947) as die \u201cstruggle against Anglo cultural imperialism\u201d, die tweede fase (1948-1990) as \u201ca peculiarly South African form of nation building associated with apartheid\u201d en noem die derde tydperk (n\u00e1 1994) \u201ca political process geared to \u2018black empowerment\u2019\u201d. Vooraf wil ons beklemtoon dat hierdie transformasieprosse nie parallelle van mekaar is nie; dit sou betreklik maklik wees om groot verskille uit te wys. Die aktiviste wat ons behandel, het dikwels nie die steun van mede-aktiviste geniet nie. Hulle is selfs in eie geledere by tye gesien as mense wat die kragte verdeel en hul medestanders verswak. Maar, soos Van Wyk Louw in die reeds vermelde opstel opmerk: \u201c\u2019n Groot historiese beweging gaan ook deur allerhande persoonlike motiewe, verwarring en tallose kleinlikhede voort.\u201d Hy wys ook daarop dat dit in ons geskiedenis dikwels die mense is wat skynbaar die na\u00efefste, mins rasionele keuse gemaak het, wat gese\u00ebvier het. (Van Wyk Louw, 1986: 99-100).<\/p>\n Party van u sal moontlik met ons verskil dat die veranderings wat Suid-Afrika n\u00e1 die Anglo-Boereoorlog ondergaan het, werklik transformasie was. Maar die oogmerke van die hoofargitek van transformasie, Alfred Milner, Britse ho\u00eb kommissaris in Suid-Afrika en goewerneur van die Vrystaat en Transvaal, tipeer hom as \u2018n egte sosiale ingenieur. \u2018n Veelseggende uitspraak van hom lui: \u201cSociety left to itself would not right itself\u201d (Giliomee 2004: 192). Milner het voor die oorlog al die ideaal gehad van \u2018n federale superstaat bestaande uit Brittanje, Kanada, Australi\u00eb, en \u2018n nuwe Suid-Afrika waarin elke kolonie afgevaardigdes stuur na \u2018n imperiale parlement in Londen. Dit was nie \u2018n federasie van blankes wat hy in gedagte gehad het nie, maar van die Anglo-Saksiese ras, wat vir hom so onteenseglik meerderwaardig was. Die Afrikaners sou net \u2018n aanhangsel wees, en die miljoene bruin en swart mense weinig meer as behoorlik geadministreerde arbeiders (Giliomee 2004: 193).<\/p>\n Giliomee s\u00ea dat daar twee Britse imperialismes was. Die een was liberaal en idealisties; dit wou mense \u201cophef\u201d deur die Christelike godsdiens en handel aan hulle te bring. Die ander imperialisme was aggressief, outorit\u00ear en minagtend ten opsigte van sogenaamd \u201claer\u201d kulture. Dit het genadelose aggressie teen enige verset teen Britse belange ondersteun (Giliomee 2004: 192). Mens moet jou afvra of hierdie twee kante nie in die een of ander vorm by die meeste vorme van transformasie bestaan nie: \u2018n sagte en \u2018n harde, \u2018n idealistiese en \u2018n aggressiewe kant. Aan die positiewe kant het n\u00e1 1902 gestaan die aanmoediging van wetenskaplike boerderymetodes, die oprigting van \u2018n sentrum vir veeartsenykunde by Onderstepoort en die instelling van die Landbank. \u2018n Mens sou egter ook die vraag kon stel of hierdie twee benaderings in hul uitwerking werklik ingrypend van mekaar verskil. Die aandrang op die onderrig van \u2019n Engelse kanon waar ter w\u00eareld die Engelse imperialisme ook al staanplek verwerf het, was \u00e9n idealisties \u00e9n imperialisties.<\/p>\n Milner wou sy nuwe Suid-Afrika so lank as moontlik ondergeskik hou aan Londen, sodat die Britse regering so lank as moontlik amptenare moes kon aanstel en ontslaan. Talle amptenare is vervang deur amptenare wat lojale medewerkers was van die nuwe bestel. Immigrasie van Britte was deel van die transformasieproses. Die transformasie het belangrike taalgevolge gehad. Teen 1910 was waarskynlik negentig persent van die staatsdiens van die vier Britse kolonies Engelssprekend (Scholtz 1978: 157). \u2018n Kapenaar wat Transvaal voor en n\u00e1 die oorlog besoek het, was getref deur die veranderings. Die voorstede het nuwe name gekry \u2013 hulle is genoem na voorstede in Engeland. Die taal van die skole, geregshowe en amptenare het verander na Engels. Die bewind praat van versoening, maar daar word gepraat of die Afrikaner-bevolking geen griewe het of kan h\u00ea nie (Scholtz 1978: 254). Terloops, die nuwe bestel het dadelik \u2018n baie strenger beleid as voorheen teenoor swart mense gevolg. Die polisie het paswette toegepas en werkgewers het hulle ingeroep om stakings te onderdruk. Milner was oortuig dat wit mense \u201cbaie trappe bo swart mense verhewe is\u201d en dat dit nog eeue sou duur \u201cvoordat die swartes die wit mense inhaal\u201d (Giliomee, 2004:220).<\/p>\n Die taal-transformasie was die essensie van die transformasieproses. Engels is as enigste amptelike taal van die twee gewese republieke ingevoer. Toe \u2018n groot vergadering van Vrystaters in 1904 taalregte vra (De Vriend<\/em>, 9 Desember 1904), het die owerheid geantwoord dat Engels die amptelike taal van die kolonie sal wees (Scholtz, 1978: 464). Dit was die oortuiging van die hele regerende klas en die groot Engelse koerante. Reeds voor die transformasieproses begin het, het Milner die idee van taalgelykheid verwerp (Headlam 1933: 268) en opgemerk: “My policy would be to make English indispensable in the future, and to prepare the rising generation for that state of affairs by practically compelling them to learn it\u201d (Headlam 1933: 43).<\/p>\n Vir totale verengelsing het Milner die belang van die onderwys beklemtoon; die vernaamste meganisme in di\u00e9 proses was om van Engels die enigste onderwysmedium in die skole te maak. Zietsman (1992: 23) haal sy woorde in hierdie verband aan: \u201c… the thing that matters most (is) education … Dutch should only be used to teach English and English to teach everything else.\u201d Die veranderinge was veral ingrypend in Transvaal. Daar was Hollands amptelik die onderrigmedium vir Afrikaanse kinders, hoewel ons uit die getuienis van tydgenote (aangehaal in Steyn, 2004: 53) weet dat die onderwystaal in die praktyk meestal Afrikaans was.<\/p>\n Die transformasieproses het die ho\u00ebr onderwys nie direk geraak nie, want geen Suid-Afrikaanse kolonie het nog \u2018n universiteit gehad nie \u2013 wel \u2018n aantal universiteitskolleges waarvan die onderrigtaal Engels was omdat die eksaminiseringsliggaam, die University of the Cape of Good Hope, alleen Engels as eksamentaal erken het. Die owerheid het wel geprobeer om die monopolie van Engels as enigste universiteitstaal te bestendig. In 1908 is \u2018n groot konferensie in Kaapstad gehou met die doel om \u2018n Suid-Afrikaanse universiteit te stig. Dr. J. Brill, rektor van die Grey-universiteitskollege, die latere Universiteit van die Vrystaat, het voorgestel dat die nuwe universiteit ook eksamens in Hollands moet kan afneem, maar die voorstel is verwerp. Die nuwe universiteit sou dus volledig Engels wees. Om ander redes het die plan vir \u2018n nuwe universiteit egter misluk (Steyn 1993:229).<\/p>\n In \u2018n transformasieproses is daar altyd mense wat daardeur bevoordeel word, en ander wat die slagoffer daarvan is, of dit as sodanig ervaar. In hierdie geval het die Afrikaners gevoel hulle is die slagoffers, en hulle het basies op drie maniere gereageer op die uitkoms van die oorlog en die transformasieproses. \u2018n Hele aantal het ge\u00ebmigreer na Argentini\u00eb, en twee Duitse kolonies in Afrika, die huidige Namibi\u00eb en Tanzani\u00eb. Baie Afrikaners het die nuwe beleid aanvaar. Dit het \u2018n Nederlandse besoekende geleerde, dr. Kiewiet de Jonge, getref hoe geredelik Afrikaners van alle generasies in Pretoria Engels aanvaar en in alle situasies gebruik het. (Het Westen<\/em>, 28 Mei 1909).<\/p>\n Maar \u2018n hele aantal Afrikaners het weerstand gebied. Afrikaanse politici, predikante, joernaliste en onderwysleiers het, soos Paul Zietsman (1992: 192) dit stel, die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te bewaar. Taalgetrouheid het die prim\u00eare toets vir Afrikanerskap geword en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag. Hulle het met groot opoffering, en darem ook met hulp uit Nederland en Vlaandere, skole opgerig waarin hul eie taal \u2018n vak en een van die voertale was. Teen die verwerping van hul eie taal as \u2018n voertaal van \u2018n moontlike universiteit het die Afrikanerkoerante kwaai geprotesteer (Steyn, 1993: 230-231).<\/p>\n Di\u00e9 stryd teen verswelging deur Engels was op sigself al moeilik, maar iets anders het dit nog moeiliker gemaak. Dit was dat die Afrikaners verdeeld was oor wat nou eintlik hul kultuurtaal was. Was dit die taal van die kerk, die koerante, die staatstaal van die \u00f3\u00fa republieke, naamlik Hollands, of was dit die gesproke taal Afrikaans, wat nog geen eie letterkunde gehad het nie? Dit was \u2018n strydvraag sedert \u2018n taalbeweging onder leiding van Die Afrikaanse Patriot<\/em> en ds. S.J. du Toit in die 1870erjare begin het.<\/p>\n Terwyl hierdie interne stryd binne die groter stryd om voortbestaan aan die gang was, het \u2018n jong taalgeleerde, D. F. Malherbe, na Suid-Afrika teruggekom nadat hy in 1906 sy doktorsgraad aan die Universiteit van Freiburg in Duitsland magna cum laude<\/em> verwerf oor Das Fremdwort im Reformationszeitalter. <\/em>In Oktober 1906 het hy in Wellington \u2018n lesing gehou wat beroemd geword het. Dit het gehandel oor die vraag: \u201cIs Afrikaans \u2018n dialek?\u201d Daarin het hy gepleit vir die bestaansreg van Afrikaans as volwaardige en selfstandige taal. Sy keuse in die groot debat was dus: Afrikaans, ni\u00e9 Nederlands nie…<\/p>\n Dat hy Afrikaans sou kies, was nie vanselfsprekend nie. \u2018n Groot deel van die Afrikaner-elite in Kaapstad was ten gunste van Engels. Baie van die ou Kaapse families was verengels; Engels was die taal van die vooruitgang en geleerdheid.<\/p>\n Malherbe het wel \u2019n Afrikaanse agtergrond gehad. Hy is op 28 Mei 1881 op Dal Josafat in die distrik Paarl gebore, waar sy pa, P.J. Malherbe, in 1875 een van die stigters van die Genootskap van Regte Afrikaners was. Sy eerste skoolopleiding het hy ontvang in die Gedenkschool der Hugenoten, waar ook die latere digters J.D. du Toit of Totius, en A.G. Visser hul opleiding ontvang het. Maar hierdie stukkie Afrikaanse verlede het dit, ironies en paradoksaal genoeg, nie vanselfsprekend vir D.F. Malherbe gemaak om vir Afrikaans te pleit nie. Afrikaans was ook onder Afrikaners gestigmatiseer. Die ouer taalaktiviste het om politieke redes die steun van Afrikaners verloor toe ds. Du Toit en die Patriot<\/em> hulle teen die republieke gekeer en die kant van Brittanje in die Anglo-Boereoorlog gekies het. Nog \u2018n halfeeu n\u00e1 die oorlog het iemand uit \u2018n voorraanstaande Bolandse familie aan die skryfster M.E.R. vertel dat \u00f3\u00fa Bolanders steeds onthou dat van die ou GRA-mense Engelsgesind was in die oorlog. \u201cD.F. [Malherbe] se pa het in kakie geloop. Baie was Townguards\u201d (Rothmann, 1976: 43). Terloops, di\u00e9 ideologiese keuse van sy pa het Malherbe later reggestel in sy roman Die meulenaar<\/em>[2]<\/a>.<\/p>\n Daar was ook \u2018n ander rede waarom Malherbe se keuse van Afrikaans nie vanselfsprekend was nie. Heelparty geleerdes in die Wes-Kaap was ten gunste van Nederlands as kultuurtaal, en hulle het die stryders vir Afrikaans beskou as mense wat die kragte verdeel in die verset teen die oorweldiging deur Engels. F.S. Malan, redakteur van Ons Land,<\/em> het in sy blad betoog dat hy die Afrikaanse beweging as \u2018n verbrokkeling van kragte beskou, en gepleit: \u201cVecht niet in eigen kamp!\u201d (De Waal, 1939: 228). N\u00e1 die stigting van die Afrikaanse Taalvereniging deur Malherbe, J.H.H. de Waal en ander, het die invloedrykste Afrikanerleier in die Kaapse politiek, naamlik J.H. Hofmeyr (\u201cOnze Jan\u201d), vir sy susterskind, De Waal, ges\u00ea \u201cAlreeds het ons dit so moeilik met die taalstryd. Nou wil julle nog ons kragte verbrokkel!\u201d (De Waal, 1939: 259).<\/p>\n En as hy hom teen Afrikaans gekeer het, sou Malherbe nie die eerste taalkundige van sy tyd gewees het wat dit gedoen het nie. In 1896, het \u2018n ander Afrikaner-taalkundige, W.J. Viljoen, ook magna cum laude<\/em> gepromoveer aan die Universiteit van Straatsburg met die titel Beitr\u00e4ge zur Geschichte der Cap-Holl\u00e4ndischen Sprache<\/em>, en daarin verklaar dat die verheffing van Afrikaans tot skryftaal die gesonde uiting van \u2018n nasionale gevoel is wat met krag te voorskyn kom. Enkele jare daarna was hy, as professor in Nederlands aan die Victoria-kollege, die latere Universiteit van Stellenbosch, een van die grootste teenstanders van die Afrikaanse beweging en \u2018n groot figuur in die beweging vir die invoer van Vereenvoudigde Hollands as kultuurtaal van die Afrikaners. Viljoen het geantwoord op Malherbe se betoog. Hy het groot invloed onder die studente gehad (Pienaar 1946: 281). Na sy redevoering het hy selfs opgemerk: \u201cIk ben juist betijds geweest om deze beweging de nekslag toe te dienen\u201d (Pienaar, 1946: 283). Die geskiedenis sou leer dat dit so \u2018n \u201cligte mistykie\u201d was.<\/p>\n Die keuse wat Malherbe en ander aktiviste gemaak het, was destyds die onvoordeligste en die onveiligste. Die voordeligste keuse was di\u00e9 van die maghebbers se voorkeurtaal Engels; die skynbaar rasionele keuse vir taalaktiviste was Nederlands. Wie Afrikaans gekies het, het eintlik \u2019n keuse gemaak vir onbegrip en teenstand van baie van hul eie mense, \u00e9n natuurlik van die maghebbers. En tog was dit \u2018n keuse wat die ontplooiing van Afrikaans tot kultuurtaal en die bemagtiging van miljoene Afrikaanstaliges in die twintigste eeu moontlik gemaak het. Dat Afrikaans as voertaal in die onderwys, ook die universit\u00eare onderwys ingevoer is, het Afrikaanstaliges in staat gestel om te presteer in hul eie land.<\/p>\n Die houdings van deskundiges het in enige beweging groot invloed. Malherbe het deur sy keuse laat sien dat nie alle Afrikaanse taalkundiges afwysend getsaan het teenoor Afrikaans as kultuurtaal nie. Daar was inderdaad ander, ook in Nederland, wat die verheffing van Afrikaans tot skryftaal gesteun het.<\/p>\n Ook later in sy loopbaan het Malherbe die rebelse streep behou. In 1929 het hy aan Die Volksblad <\/em>ges\u00ea: \u201cEk is \u2018n stryder gebore en sal \u2018n stryder bly\u201d (Die Volksblad<\/em>, 19 Junie 1929). In die jare twintig het hy in opstand gekom teen die afskeep-posisie van Afrikaans aan die Grey-universiteitskollege. M\u00e1klik het hy dit nie gehad nie. Op \u2018n spesiale senaatsvergadering in 1929 waarop sy aanstelling as rektor bespreek is, het die debat so persoonlik geraak dat Malherbe gevra het om van verdere bywoning verskoon te word. Die vergadering was egter van mening dat \u201chy hom nie moet verwyder nie\u201d, en Malherbe moes maar sit en luister na die beledigings en besware teen hom (Steyn 1993a: 98-99). Hoewel dit eintlik oor die taalkwessie gegaan het, is baie ander dinge bygesleep. Maar sy taalaktivisme het die ander taalaktiviste wat vir \u2018n meer Afrikaanse universiteit geywer het, in hul oortuigings gesterk dat Malherbe as briljante taalkundige en skrywer van aansien Afrikaans as universit\u00eare voertaal kon steun.<\/p>\n As skrywer was hy een van die grondleggers van die Afrikaanse letterkunde met sy (weliswaar swakkerige) digbundel, Karroo blommetjies <\/em>(1909), wat in dieselfde tyd verskyn het as Die vlakte en andere gedigte <\/em>van Jan F.E. Celliers, By die monument <\/em>van Totius (albei in 1908) en C. Louis Leipoldt se Oom Gert vertel en ander gedigte<\/em> (1911). Hulle vorm die begin van die Afrikaanse po\u00ebsie-tradisie.<\/p>\n Hoewel Malherbe naas digter ook dramaturg en vertaler was (hy vertaal onder meer uit die Frans) het hy eintlik bekendheid verwerf as prosaskrywer. Kannemeyer (1978: 161) wys daarop dat Malherbe reeds in dramas skryf oor \u201cdie eietydse probleme van die Afrikanervolk\u201d. Ook in sy prosawerke is daar \u2018n sterk gerigtheid op die historiese verlede van die Afrikaner, maar tewens ook \u2018n sterk voorkeur vir aktuele kwessies. Dit kom sterk na vore in een van die eerste plaasromans in Afrikaans, Die meulenaar<\/em> (1926), waarin hy ook beskrywings gee van filloksera, die industrialisasie, die politieke keuse van die Afrikaner en rassekwessies, terwyl hy die gender-kwessie en vroueregte op progressiewe wyse behandel, al is die afloop tradisioneel. Daarnaas het Malherbe \u201cgewaagd\u201d geskrywe oor geloofstwyfel, reeds in Vergeet nie<\/em> (1913) en Meester<\/em> (1927), maar sterker in Loutervure<\/em> (1931) (Kannemeyer, 1978: 164).<\/p>\n Uit Philip John (1998) se uitvoerige analises van \u2018n hele paar Malherbe-romans, blyk dit dat sy romans diepgaande besinnings was oor die Afrikikaner-groep en sy bestaanskeuses. So word Die hart van Moab <\/em>(1933) gelees as \u201c\u2019n meditasie oor die gevare wat die integriteit van \u2018n groep bedreig en wat vermy moet word indien die groep sy bestaan wil bestendig\u201d (John, 1998: 175). Malherbe is in sy \u201cbybelromans\u201d en \u201dpionierstetralogie\u201d ook voortdurend besig om te besin oor kulturele hegemonie. John (1998: 178) wys hoe Spore van Vlieland <\/em>van 1948 \u2013 dit wil s\u00ea \u2019n heel betekenisvolle jaartal \u2013 vrae stel oor gevoelige en aktuele kwessies soos die vraag hoe \u201cvreemde\u201d elemente in \u2018n groep opgeneem kan word sonder dat die groep se integriteit aangetas word en watter \u201cvreemde\u201d elemente in \u2018n groep opgeneem kan word tot voordeel van die groep?<\/p>\n Die meerderheid van Malherbe se werk het direk (of deur indirekte verwysings) te make met die Afrikaner. Hierdie \u201caktuele\u201d voorkeur, maar ook sy politieke betrokkenheid en die gevolglike tendensieuse trekke in sy werk, skaad sy romans as liter\u00eare produkte. \u2018n Kritikus soos Kannemeyer reduseer Malherbe tot \u2018n randfiguur binne die Afrikaanse letterkunde. Sy werklike bydae l\u00ea op ander gebiede, as taalkundige, as taalaktivis, en lid van die Taalkommissie van die Zuid-Afrikaanse Akademie voor Taal, Letteren en Kunst, tans die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, en stigter-redakteur van die Tydskrif vir Wetenskap en Kuns<\/em> (1922-1939). Sy lewe was \u2018n lewe in diens aan Afrikaans. <\/strong><\/p>\n \u2018n Tyd van dramatiese transformasie van Suid-Afrika het aangebreek met die bewindsaanvaarding van die Nasionale Party in 1948. Waar die transformasieproses n\u00e1 1902 hoofsaaklik taalgedrewe was, was di\u00e9 van 1948 rasgedrewe. Volledigheidshalwe moet \u2018n mens by s\u00ea dat sommige van die belangrikste rasgegronde wette en praktyke reeds voor 1948 bestaan het. Afsonderlike staatskole is al in die negentiende eeu ingevoer, diskriminerende stemreg dateer uit die Suid-Afrika-wet van 1909 en die wysgings daarvan in 1936, terwyl die ingrypende wet op grond vir swartes in 1913 aangeneem is.<\/p>\n Baie gou n\u00e1 1948 het rasgegronde wetgewing gevolg. Soos Giliomee oortuigend aantoon, was apartheid nie gegrond op die mislukte rasse-ideologie van Nazi-Duitsland nie, maar op die rassisme wat die Weste in die algemeen teenoor swart en bruin mense aan die dag gel\u00ea het. Dit het gewissel van \u2018n voorkeur vir mense van eie kleur tot \u2018n patologiese afkeer van rassevermenging, gevoelens wat nog wydverspreid in sowel Europa as die VSA voorgekom het. Eers teen die einde van die 1950\u2019s, toe apartheid in Suid-Afrika reeds stewig gevestig was, het Suid-Afrikaanse rassehoudinge skerp begin verskil van di\u00e9 van Europa en die Amerikaanse Suide. Europa het in daardie tyd vinnig van sy kolonies ontslae geraak en die VSA het opvoedkundige en maatskaplike integrasie versnel (Giliomee, 2004: 445-446).<\/p>\n Teen daardie tyd het Suid-Afrika dus \u2018n ander koers gevolg as ander Westerse state. Opspraakwekkende wette is gemaak, soos die Wet op die Verbod van Gemengde Huwelike tussen Blankes en Nie-blankes (1949) en die Wysigingswet op Ontug (1950) wat bruin mense ingesluit het by die Ontugwet van 1927, wat van toepassing was op wit en swart. Sulke wette het diep in die lewens van talle individue ingegryp, soos ook die Bevolkingsregistrasiewet (1950), wat persoonskaarte vir alle lede van die bevolking bo sestien vereis en bepaal het dat hul ras daarop aangedui word. Dit is beskou as een van die fondamentstene van die apartheidsbeleid en het veral in die Kaap baie mense se lewens geraak. Die Wet op Groepsgebiede van 1950 het woonbuurtskeiding vir verskillende bevolkingsgroepe geskep.<\/p>\n Selfs universiteite kon transformasie nie vryspring nie. In 1959 het die regering wetgewing ingedien om die universiteite te segregeer. \u201cWit\u201d universiteite kon nie meer bruin of swart studente toelaat vir enige kursus wat deur enige van die bruin of swart universiteite aangebied is nie. Een van die vernaamste doelstellings van die nuwe beleid was om die swart studente weg te neem van die invloed van liberale akademici en die stadsomgewing. Studente van hierdie bruin en swart sogenaamde \u201cboskolleges\u201d het nie leiers van hul onderskeie groepe geword nie, soos die apartheidstelsel verlang het, maar die mees vervreemde elemente in die hele omgewing. Die stelsel het nie daarin geslaag om apartheidsleiers vir die onderhoriges te lewer nie. Daarsonder kon dit nie oorleef nie (Giliomee, 2004: 459).<\/p>\n Die slagoffers van transformasie het weer gereageer op \u2018n wyse vergelykbaar met die eersgenoemde transformasie. Baie van hulle het ge\u00ebmigreer; ander het dit op die oog aanvaar, maar baie ander het hulle daarteen verset. \u2018n Radikale buiteparlement\u00eare opposisie het ontstaan. Apartheidswetgewing het al hoe groter internasionale teenkanting uitgelok. Baie wit mense, onder andere Afrikaners, was eweneens gekant teen apartheid.<\/p>\n Een groep slagoffers was in taalopsig van groot belang. Dit is die bruin mense, wat swaar getref is deur die vroegste maatre\u00ebls en wette. Die meerderheid van hulle was Afrikaanssprekend. Transformasie het nie hul taalregte weggeneem nie, maar het baie se taallojaliteit en houding teenoor Afrikaans en veral sy standaardvari\u00ebteit laat verander. Sommige mense het doelbewus hul kinders na Engelse skole gestuur. Afrikaans was immers die taal van die politici wat die gewraakte wette gemaak en die meeste van die amptenare en polisiemanne wat die wette uitgevoer het.<\/p>\n Die eerste van die wette wat die bruin mense getref het, was die groepsgebiedewet. Die Theronverslag van 1976 oor sake rakende die Kleurlinge het aangetoon hoe die toepassing van die wet di\u00e9 groep geraak het. Een van die veelseggendste maar ook skrynendste sinne in die verslag is die uitspraak van iemand oor die Groepsgebiedewet: \u201c[A]s die witmense se huise so oor die bult begin kom, dan wonder ons of ons weer sal moet trek\u201d.[3]<\/a> In verskeie stedelike sentrums het woongebiede met bevolkings van 10 000 tot 40 000 verrys met aanvanklik geen kerke, gemeenskapsentrums, telefone, pos- en polisiekantore en soms selfs skole nie.[4]<\/a> Die ontwrigtende verskuiwings het bygedra tot misdaad. Daar was gebrekkige polisiebeskerming sodat die benaming \u201cKill me Quick Twonship\u201d vir \u2018n spesifieke buurt heeltemal verstaanbaar is.[5]<\/a> Ook die kerk is erg geraak. Geordende gemeentes het verbrokkel. Die onteiening van Kleurlingeiendomme in blank geproklameerde gebied is bestempel as \u201cdiefstal\u201d en roof van die \u201cNabotswingerd\u201d. \u201cSommige lidmate se verbittering oor die regeringsbeleid laat hulle aan die geloofwaardigheid van die Christelike boodskap twyfel en bevorder hulle afvalligheid van die kerk.\u201d[6]<\/a><\/p>\n Die tweede was die Wet op die Afsonderlike Verteenwoordiging van Kiesers, wat die land jare lank in beroering gehad het. Die bedoeling van die wet was om die bruin mense van die gesamentlike kieserslys in Kaapland te verwyder en op \u2018n afsonderlike kieserslys te plaas met die reg om vier wit verteenwoordigers te kies. Dit het \u2019n jare lange stryd en groot hofsake gekos voordat hierdie wet op die wetboek gekom het.<\/p>\n Dit is hierdie wet wat \u2018n volgende taalaktivis, die skrywer Jan Rabie, beskou het as \u2018n groot keerpunt in die politieke geskiedenis van die land en ‘n waterskeiding tussen Afrikaanse skrywers aan die een kant en Nasionale Party-politici aan die ander (Kannemeyer, 2004:269).<\/p>\n In sy verset het Rabie \u2018n vorm van taalaktivisme bedryf. Hy was nie net begaan oor die onreg wat apartheid vir sy slagoffers meegebring het nie, maar ook vir die vervreemdende gevolge wat die toepassing van die beleid gehad het vir \u2018n Afrikaanstalige groep, naamlik die bruin sprekers van die taal. Hiermee het hy in wese saamgestem met iets wat die digter D.J. Opperman in 1960 geskryf het toe die proses van vervreemding al lankal aan die gang was. Volgens Opperman het die Afrikaners gebou aan hul eie w\u00eareld en hulle self sterk gemaak, maar hulle in di\u00e9 proses vervreem van die Engelssprekendes, bruin en swart mense. Die Afrikaner het nie daarin geslaag om \u2018n aantrekkingskrag te ontwikkel nie, maar eerder \u201c\u2019n sterk wegstotende mag\u201d beoefen (Opperman, 1960). Hoe onontvanklik \u2019n deel van die openbare mening vir waarskuwings soos hierdie was, toon ‘n bittere debat oor die politieke regte van bruin mense wat enkele maande n\u00e1 Opperman se artikel uitgebreek het in Die Burger<\/em> (Steyn: 2002, 143-186). Selfs \u201cdissidente\u201d, soos Piet Cilli\u00e9, redakteur van Die Burger,<\/em> het toenemend hul kritiek getemper, weliswaar ook vanwe\u00eb die gewelddadigheid van die versetsryd in die vroe\u00eb jare sestig en vrese vir kommunistiese oorheersing.<\/p>\n Dis hierdie vervreemding tussen groepe Afrikaanstaliges wat van Jan Sebastian Rabie \u2019n taalaktivis gemaak het. Soos Malherbe het hy \u2018n verband met Dal Josafat gehad. Hoewel hy op 14 November 1920 op George gebore is, is vader Rabie in 1923 aangestel as hoof van die Klein-Drakenstein-skool in Dal Josafat. Jan het dus vir \u2018n wyle gebly op \u2018n plek waar die spore van groot taalmanne l\u00ea (Kannemeyer, 2004: 27). Oor Rabie se jeug en sy studietydperke aan die Universiteit van Stellenbosch, skryf Kannemeyer (2004) uitvoerig. Dit is duidelik dat, hoewel daar by hom \u2018n gestadigde politieke evolusie voltrek, hy eers gedurende ‘n verblyf in Parys werklik bewus raak van die onregverdigheid van apartheid en die diskriminerende aard van die rassewetgewing in Suid-Afrika.<\/p>\n Rabie verlaat Suid-Afrika op 3 April 1948 en keer eers weer terug op 7 Februarie 1955. Hoewel bykans tien jaar ouer as Malherbe destyds, is daar veel ooreenkomste tussen di\u00e9 twee skrywers. Ook Rabie is verskeie tale magtig, skryf in verskillende genres \u00e9n is later veral \u2018n vertaler van gehalte. Net soos Malherbe keer hy na Suid-Afrika terug vol idealisme en met \u2018n belowende skrywersloopbaan voor hom.<\/p>\n Soos Malherbe het Rabie \u2018n basiese romantiese ingesteldheid, en is hy \u2018n voorstander van politieke betrokkenheid en besinning oor die sosiopolitieke posisie van Afrikaans. Dit blyk uit \u2019n lesing wat hy op die vooraand van sy terugreis na Suid-Afrika lewer voor \u2018n groep Nederlanders en Vlaminge in Parys. Daarin verwoord hy sy gevoel vir Afrikaans as volg: \u201cEk weet van een waarde wat Suid-Afrika opgelewer het, en daaraan bly ek jaloers getrou: my taalgemeenskap. Maar hierdie taalgemeenskap huldig geen vooroordeel van kleur nie, en behels ook die een en \u2018n kwart miljoen kleurlinge wat Afrikaans praat soos ek.\u201d Sy betrokkenheid by hierdie aktuele kwessie stel hy s\u00f3: \u201cDie skrywer se bewustheid is dat alles wat geweet en nie ges\u00ea word nie, \u2018n misdaad is; sy wil is om helder en objektief te vertel wat h\u00fd nie verswyg nie. Hy sal sy werktuig, sy taal, suiwer en kalm hanteer om sy gees suiwer en kalm te hou. Hy sal nie moed verloor, of bang wees, of hom tot swye laat dwing nie. Hy sal sy integriteit as denker en kunstenaar selfs in toestande waarin sy eie vlees teen hom werk en hy nie weet h\u00f3\u00e9 nie, n\u00f3g bly beskerm. (Kannemeyer 2004: 198).<\/p>\n Net soos Malherbe, is daar by Rabie \u2018n rebelse streep wat hom spoedig in botsing bring met liter\u00eare pouse soos die digters D.J. Opperman en N.P. van Wyk Louw (Kannemeyer, 2004: 281-283; Steyn 1998: 823, 877), wat albei invloedryke figure in die liter\u00eare w\u00eareld was. Verder bots hy met die hele Nasionale Party. Waar Malherbe darem \u2018n groot gedeelte van sy lewe aangeprys is as \u2018n volksheld en hy dikwels vereer is, staan Rabie bykans sy hele lewe bekend as volksvreemd en ontvang hy maar min (liter\u00eare) eerbewyse. Toe Rabie in 1964 tot fakulteitsraadslid van die Akademie benoem is, was daar ook onder Akademielede sterk verset daarteen. Van Wyk Louw het met groot geduld die ontevredenes probeer verduidelik dat dit nie net Nasionaliste of Broederbonders is wat lid kan word van die Akademie nie, maar dat ook beroemde Sappe soos genl. J.C. Smuts en die dramaturg en regter, H.A. Fagan, lid was, en dat Rabie \u2018n belangrike bydrae tot die Afrikaanse letterkunde gelewer en honderde seeterme vir die Woordeboek van die Afrikaanse Taal <\/em>versamel het (Steyn, 1998: 950; Kannemeyer, 2004: 303). Kannemeyer (2004: 367) beskou dit as een van die grootste aanklagte teen die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns dat die Hertzogprys nooit aan Rabie toegeken is nie.<\/p>\n Rabie se opvattings oor sy verbondenheid met die taal, die tematiese aard van sy skryfwerk en die plig van \u2018n skrywer in Suid-Afrika bring hom voor keuses wat dikwels vergelykbaar is met di\u00e9 van Malherbe. Albei was betrokke by aktuele kwessies, en albei stry teen die sosiale ingenieurswese van hul tyd. Sy roman, Ons, die afgod<\/em> (1958), was in liter\u00eare opsig wel \u2019n mislukking, maar het gelei tot \u2019n groot perspolemiek, wat veral die ongelukkige posisie van die bruin mense onder die aandag van duisende lesers gebring het. Jare later het Abraham de Vries ges\u00ea die boek het \u201csoos \u2019n klip in die water of \u2019n vuurhoutjie in die petrol getref\u201d. Rabie het \u2019n hele jonger geslag polities bewus gemaak (Kannemeyer, 2004: 300). Rabie was een van die briefskrywers wat in die jare sestig skerp teen die verskerpte toepassing van die groepsgebiedewet in die Kaap geskryf en hulle so die gramskap van dr. H.F. Verwoerd op die hals gehaal het (Steyn, 2002: 204-205, Kannemeyer 2004 ).<\/p>\n Rabie is \u2018n \u201cgroen\u201d skrywer, maar ook by Malherbe staan verantwoordelikheid teenoor die Afrikaanse bodem dikwels sentraal. Hoewel die maghebbers teen wie hy hom rig, verskil van di\u00e9 waarteen Malherbe moes stry, is sy keuses nie so veel anders as di\u00e9 van Malherbe nie. Waarin die ooreenkoms l\u00ea, is dat ook h\u00fd sy kuns opoffer vir \u2018n politieke idee en in diens stel van betrokkenheid. Ook s\u00fd lewe is \u2018n lewe ten behoewe van Afrikaans.<\/strong><\/p>\n Vandag beleef ons weer eens \u2018n tydperk van transformasie; trouens hierdie begrip oorheers dikwels bykans enige openbare diskoers. Wat getransformeer moet word, is die Suid-Afrika van apartheid, word ges\u00ea. En dit word met toewyding en op haas elke sektor van die openbare lewe gedoen. Volgens die tussentydse grondwet is toegang tot die arbeidsmark gere\u00ebl deur die beginsels van regstellende aksie en meriete. Maar reeds van 1994 is min van meriete gepraat, en teen 1998 het die ANC \u2019n veel radikaler eis as regstellende aksie begin stel, naamlik dat die arbeidsmark op alle vlakke die demografiese profiel moet weerspie\u00ebl. Volgens hierdie beleid van \u201cverteenwoordigendheid\u201d sou die sukses van die oorgang na \u2019n normale samelewing getoets word deur die mate waarin die rassesamestelling van die bevolking op alle vlakke, ook senior bestuursvlakkke, weerspie\u00ebl word. Wit mense in die staatsdiens het dus van 44% in 1994 tot 18% in 1999 gedaal. Daar was wel meer wittes op senior bestuursvlak, maar die regering het verklaar dat hulle oorverteenwoordig is en dat dit reggestel moet word. Di\u00e9 beleid is ook op die private sektor toegepas. Teen 2002 het swaar boetes medium en groot sakeondernemings in die gesig gestaar indien hulle nie die teikens van regstellende aksie nagekom het wat hulle vroe\u00ebr aan die staat voorgel\u00ea het nie. Kwotas in sportspanne het voortdurend tot twiste gelei, veral in rugby, die Afrikaner se gunstelingsport (Giliomee, 2004: 602 en 620).<\/p>\n Hoewel dit die bedoeling is om \u2018n \u201cnierassige\u201d land tot stand te bring, is die huidige transformasie – soos apartheid – in groot mate rasgedrewe. In Februarie 2005 is selfs aangekondig dat die regering \u2018n plan het om rasseverwysings in titelaktes te laat aanbring (Volksblad<\/em>, 9 Februarie 2005; hoofartikel Volksblad<\/em>, 15 Februarie 2005).<\/p>\n Behalwe dat instellings en rade verteenwoordigend moet wees, moet opvoedkundige instellings ook toeganklik wees. Dit kom daarop neer dat skole en universiteite enkelmedium-Engels mag wees, maar nie enkelmedium-Afrikaans nie. Afrikaanse instellings loop die gevaar om van rassisme beskuldig te word, al laat hulle ook leerlinge of studente van alle rasse toe.[7]<\/a> Onderwysdepartemente oefen groot druk op Afrikaanse enkelmedium-skole om dubbel- of parallelmediumskole te word.<\/p>\n Parallelmedium is billik as \u2018n skool daarmee kan volhou. Gevestigde parallelmediumskole soos Greykollege in Bloemfontein sorg al dekades vir gelykberegtiging van Afrikaans en Engels. Maar dis anders gesteld met parallelmediumskole wat telkens op bevel van \u2019n onderwysdepartement geskep word. Afrikaanse skole moet feitlik oornag oorskakel na parallelmediumskole sonder bykomende personeel. Omdat baie van die nuwe leerders dikwels geen skoolgeld kan betaal nie, daal die skole se inkomste en word dit vir hulle moeilik of selfs onmoontlik om self ekstra onderwysers aan te stel. Die onderwysowerhede verleen geen ekstra finansi\u00eble hulp nie, met die gevolg dat die gehalte van onderwys drasties daal. Afhangende van die sosio-ekonomiese omstandighede van ‘n skoolgemeenskap duur dit vyf tot agt jaar voordat parallelmedium oorgaan tot dubbelmedium, en twee tot drie jaar totdat di\u00e9 skole volledig Engelsmedium is. Dit het al gebeur dat Afrikaanse skole in drie jaar na Engels verander.[8]<\/a><\/p>\n \u2018n Onlangse ondersoek het aangetoon dat 1396 Afrikaanse skole in ses provinsies in 1993 gelede gedaal het tot 844 tans. In die Vrystaat was die daling van 153 tot 97; in die Wes-Kaap van 759 tot 564; in Gauteng van 274 tot 155; in Mpumalanga van 90 tot 3; in Noordwes van 82 tot 13; in Limpopo van 38 tot 12.[9]<\/a><\/p>\n Van wat op universit\u00eare gebied gebeur het, is universiteitspersoneel alte goed bewus. Tien jaar gelede was daar vyf Afrikaanse universiteite, vandag is geen universiteit meer Afrikaans nie. Die regering wil h\u00ea dat elke universiteit, toegang, moet verleen, dit wil s\u00ea toegang in Engels. Geen aanvullende fondse word hiervoor beskikbaar gestel nie. Soos Hermann Giliomee, Chris Heese en Lawrence Schlemmer betoog, hef die regering dus in sulke gevalle \u2018n taal-\u201ctaks\u201d wat die Afrikaanse gemeenskap vir die gebruik van Afrikaans moet betaal.[10]<\/a><\/p>\n Die Grondwet het duidelike bepalings oor veeltaligheid. Artikel 6 daarvan gee erkenning aan die amptelike status van elf tale. Daar word selfs voorsiening gemaak vir \u2018n Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad wat \u201cdie ontwikkeling en gebruik\u201d van al die amptelike tale moet bevorder en \u201comstandighede skep vir die gebruik en ontwikkeling\u201d van hulle almal (artikel 6 (5)). Maar \u201cgebruik en ontwikkeling\u201d is nou juis iets wat die politieke maghebbers op talle terreine van die lewe te\u00ebwerk. Struikelblokke word geplaas in die ontwikkeling en gebruik daarvan. Om maar een voorbeeld uit letterlik honderde te noem: Wes-Kaapse polisiebeamptes word departementeel vervolg as hulle nie Engels op hul radionetwerk praat nie, al is dit in \u2019n gesprek met \u2019n kollega met dieselfde moedertaal. Hulle mag ook net Engels gebruik vir inskrywings in die voorvalleboek, of as hulle aantekeninge maak tydens ondersoeke. Polisielede is met tugstappe gedreig as hulle hierdie opdragte nie nakom nie (Die Burger <\/em>en Volksblad<\/em>, 24 Februarie 2005).<\/p>\n Die Grondwet bevat ook ‘n Handves van regte. In artikel 29 word verklaar dat elke burger die reg het om onderwys te ontvang in die amptelike taal of tale van sy keuse waar daardie onderwys redelik en doenlik is. \u201cTen einde doeltreffende toegang tot en verwesenliking van hierdie reg te verseker, mot die stata alle redelike alternatiewe in die onderwys, met inbegrip van enkelmediumskole, oorrweeg, met inagneming van (a), billikheid, (b) doenlikheid en (c) die behoefte om die gevolge van wette en praktyke van die verlede wat op grond van ras gediskrimineer het, reg te stel\u201d.<\/p>\n Hoewel die grondwet dus enkelmediumskole erken, plaas amptenare in verskeie provinsies druk op alle Afrikaanse enkelmediumskole om dubbel- of parallelmedium te word, terwyl die Engelse enkelmediumskole met rus gelaat word. Dus: die strewe is na amptelike Engels-eentaligheid, en lippediens word bewys aan veeltaligheid, hoewel dit so \u2019n wesenlike aspek is van wat n\u00e1 die apartheidstyd so optimisties \u201cdie re\u00ebnboognasie\u201d genoem is. Die re\u00ebnboog-metaforiek bestaan wel nog, en dit word deesdae aangevul met \u2018n Afrika-metaforiek. Ons is van Afrika word ges\u00ea, en in Afrika moet \u2018n renaissance hom voltrek.<\/p>\n Die moeilikheid is net dat die post-kolonialistiese Afrika in veel opsigte eerder as waarskuwing dien as voorbeeld om na te volg. Die Britse historikus Paul Johnson, wat baie krities skrywe oor apartheid, konstateer ook: \u201cIn any case, differences between Pretoria\u2019s policy [die Pretoria van v\u00f3\u00f3r 1994] and those of most African states were more theoretical than real. All African states practised racist policies.\u201d (1999: 526). Hy wys op optredes teen Jode, Asiate en blankes, maar s\u00ea dat die algemeenste, of in werklikheid die universele vorm van rassisme in Afrika-state \u201cinter-tribal\u201d is, en s\u00ea \u2018it was this form of racism for which one euphemism is social control, which led a growing number of African states in the 1960s and still more in the 1970s, to exercise forms of social engineering not unlike apartheid\u201d 1999: 527-528).<\/p>\n Op sig is dit nie verkeerd as kennisname van Afrika se geskiedenis en kennisstelsels gepropageer word nie, ook nie dat ge\u00ebis word dat Suid-Afrikaanse universiteite hul diensbaar moet maak aan hul omgewing \u00e9n wat navorsing betref veral ook daarop moet fokus nie. Die opvatting van die universiteit as ivoortoring is immers al lank agterhaal. Daarom kan die netwerkskepping met Afrika-universiteite wedersydse voordele inhou. Wat egter vereis word, is \u2019n kritiese besinning, eerder as emosionele oproepe soos dat ons hier ons \u201ceie\u201d standaarde, modelle en teorie\u00eb moet skep. Wetenskap mag sy toepasing lokaal vind; maar dit beteken nie dat wetenskap lokaal is nie; trouens, die mees geliefde begrippe in die Afrika-diskoers is van internasionale herkoms.<\/p>\n So word voortdurend \u2018n beroep gedoen op nie-Afrikabegrippe en waardes, soos \u201cdemokrasie\u201d wat in die Afrikaverband sy eie inkleding kry. Demokrasie in Afrikaverband impliseer filosofies \u00e9n in die praktyk die reg van die meerderheid; selfs \u2018n onverdraagsaamheid jeens politieke, etniese en taalminderhede. Oorlo\u00eb soos di\u00e9 in Rwanda en die Soedan het dit helaas bewys [bron oor die getal dooies; dalk nog oorlo\u00eb?] In hierdie selfde tydperk het daar in internasionale verband \u2018n veel groter bewustheid van minderheidsregte na vore getree, veral omdat daar ten spyte van die Tweede W\u00eareldoorlog se lyding en lesse, in die afgelope dekades steeds etniese konflik was in Europa.<\/p>\n Net soos die vorige twee transformasies bring die huidige ons voor belangrike vraagstukke en keuses. Moet Afrikaans \u2018n volwaardige kultuurtaal bly, wat impliseer dat dit ook die taal van die skeppende verbeelding \u00e9n van die wetenskap moet bly en aan universiteite gebruik moet word? Kan (in die woorde van P. Eric Louw, 2004) ons nuwe we\u00eb vind om Afrikaans se kulturele infrastruktuur te stut in die afwesigheid van staatsondersteuning? Kan daar nuwe Afrikaanse narratiewe (in druk en elektroniese formaat) geskep word wat die jeug kan meevoer? Kan die Afrikaanse politieke, sake- en akademiese elite oortuig word om Afrikaans nie meer in die steek te laat nie? Van oudsher klim elites vinnig op die wa van (ekonomiese en politieke) vooruitgang en trag verbete om bo te bly. Dis eers wanneer die nawe los raak en die wielvellings afspring dat hulle die wa sal verlaat. Voorbeelde van Afrikaanse elite wat by die regeringsparty aansluit, Afrikaans slegs gebruik in informele gesprekke, hul kinders in Engelse skole sit en bruin raak van onderdanigheid, l\u00ea voor die hand.<\/p>\n Nie net die besluite van die owerheid nie, maar ook di\u00e9 van Afrikaanstaliges kan ernstige gevolge vir die taal h\u00ea. Laat ons eers let op Afrikaans as taal van die wetenskap en universiteite. Hermann Giliomee het verlede jaar in \u2019n artikel op die webwerf LitNet geskryf hy was geskok toe hy verneem dat \u2019n bekende historiese joernaal as deel van \u2019n samewerkingsooreenkoms met \u2019n Amerikaanse universiteitspers bereid was om in te stem dat geen bydrae meer in Afrikaans gepubliseer word nie. Hy betoog dat optredes soos di\u00e9 van die betrokke tydskrif \u201c\u2019n streep [trek] deur die Grondwet se verbintenis tot taal- en kulturele diversiteit en bydra tot \u2019n totalit\u00eare mentaliteit wat glo aan een taal, een kultuur, een politieke ideologie en een party\u201d.[11]<\/a> Verwysing na \u201cmarkkragte\u201d en \u201cdie eise van die samelewing daarbuite\u201d word dikwels gebruik as verskoning waarom bepaalde kursusse (ook aan die UV) slegs eentalig in Engels aangebied word. NRF-gradering \u2013 met die klem op internasionale publikasies – tref Afrikaanse navorsers wat by voorkeur (of in die geval van die Afrikaanse taal en letterkunde byna uitsluitlik) in Afrikaans skrywe, sleg.<\/p>\n Met die studentebetogings van vroe\u00ebr vanjaar het \u2019n Gautengse studenteleier ten opsigte van die Universiteit van Johannesburg ge\u00ebis: \u201cOne university, one language\u201d.[12]<\/a> Wat universiteite besluit oor sulke eise, die gevolge van ons keuses, gaan wyd uitkring. Sou die Universiteit van die Vrystaat byvoorbeeld besluit om slegs Engels as voertaal te aanvaar, sal dit waarskynlik lei tot die verengelsing van meer as een van die skole in die universiteit se voedingsgebied. Die eise van ouers en kinders gaan sterk word om hulle beter voor te berei vir hul studieloopbaan deur die skoolonderwys ook te verengels. Daarmee sal dan die proses van bemagtiging van Afrikaanstaliges deur middel van hul taal omgekeer word. Maar mense reageer nie eenders nie, en dit kan ook gebeur dat ons universiteit van die beste studente gaan verloor aan byvoorbeeld die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-universiteit, wat voornemens is om Afrikaanstalig te bly. Gaan die sterk gevoelens van die jare veertig nie dalk herleef nie? Toe die raad van UKOVS in 1943 besluit om die persentasie Engelsmedium-lesings aansienlik te vergroot, het die studenteraad op die ou end besluit dat studente liewer aan Afrikaanse inrigtings moet studeer, en het party studente inderdaad re\u00eblings getref om weg te gaan. Dit het die raad gedwing om sy besluit te herroep.[13]<\/a><\/p>\n Kulturele voorkeure moet nie verwar word met rassisme nie: Gedwonge integrasie van koshuise (soos in amptelike universiteitspublikasies in die vooruitsig gestel) is sosiale ingenieurswese. Dit lyk of dwang \u2019n onafskeidelike deel van transformasieprosesse is. Tydens die hoogbloei van apartheid was gedwonge skeidingsmaatre\u00ebls aan die orde van die dag; nou word dit gedwonge integrasie.<\/p>\n Die voortbestaan van Afrikaans as kultuurtaal word nie net bedreig deur die regering se optrede aan universiteite nie, maar ook wat op ander terreine gebeur. Giliomee wys daarop dat daar by sowel die Engelssprekendes as die swart mense \u2018n sterk geloof bestaan in die onafwendbaarheid van \u2018n \u201cgeangliseerde monokulturele toekoms\u201d. Staatsfondse het die voortbestaan van sowel die Grahamstadse as Oudtshoornse kunstefeeste verseker. Van swart kant is daar egter steeds kritiek dat laasgenoemde fees te wit is. Die Grahamstadse fees word al hoe meer Engels en die gebruik van die ander inheemse tale minder. Dit laat die gedagte ontstaan dat daar sonder Engels dalk nie nasionale kunstefeeste kan wees nie. Afsonderlike Afrikaanse feeste kan al hoe meer beskou word as nadelig vir nasiebou (Giliomee, 2004: 630).<\/p>\n Hierdie strewe na \u2018n \u201cgeangliseerde monokulturele toekoms\u201d kom ook op ander terreine na vore. Om maar een voorbeeld te noem: die strewe na \u2018n nuwe (inklusiewe) Suid-Afrikaanse liter\u00eare kanon. Dikwels behels dit die lofwaardige poging om die bestaande kanon uit te brei deur vertaling en\/of verwerking (kyk: Krog, 2004) of bloot om stem te gee aan gemarginaliseerdes soos in die oeuvre van Schoeman. Dikwels impliseer dit ongelukkig dat Afrikaanse skrywers soos Reza de Wet, Deon Opperman en selfs Antjie Krog toenemend (en soms uitsluitlik) in Engels begin skrywe (Van Coller en Odendaal, 2004).<\/p>\n Dat so \u2018n \u201cSuid-Afrikaanse literatuur\u201d reg kan laat geskied aan die ander tale as Engels is onmoontlik. Die eerste pogings om \u2018n ge\u00efntegreerde literatuurgeskiedenis te skryf was \u2018n groot mislukking, en gee \u2018n mens eintlik \u2018n aanduiding van die kwalike gevolge wat dit sal h\u00ea vir die inheemse literature en veral Afrikaans. Die twee werke is South African literature<\/em> (1996) van Michael Chapman en A history of South African literature<\/em> (2005) van Christopher Heywood. Albei is vol growwe feite- en interpretarasiefoute en gee boonop \u2018n baie skewe en negatiewe beeld van die Afrikaanse letterkunde. Chapman se eerste uitgawe van sy literatuuurgeskiedenis het hewige kritiek ontlok (kyk: Van Coller, 1998: viii), maar hy het geen poging aangewend om dit in die tweede uitgawe reg te stel nie.<\/p>\n In \u2018n striemende kritiek noem Kannemeyer Heywood se werk \u2018n liter\u00eare lappieskombers en \u2018n pretensieuse politieke prul en gee bykans twee bladsye van (feite)foute. Hy s\u00ea tereg dat alleen \u2018n supermens op sy eie \u2018n integrale geskiedenis van die Suid-Afrikaanse literatuur sal kan skryf (Kannemeyer 2005). Die propagering van \u2018n Suid-Afrikaanse literatuur kom in die praktyk neer op \u2018n aanmoediging om net in Engels literatuur te skep. Verdedigings van Heywood se gebrekkige literatuurgeskiedenis vanuit Engelse geledere (Gagiano, 2005) word deur Philip John (2005) \u201cvoorspelbaar\u201d genoem: \u201cThe origen of this knee-jack response lies with the dominant orientation of the English South African literary critical tradition, namely its privileging of politics over aesthetics.\u201d<\/p>\n Die strewe na \u2018n \u201cgeangliseerde monokulturele toekoms\u201d word versterk deur \u2018n belangrike prys van R25 000 wat die Europese Unie vanjaar vir die eerste keer toegeken het. Net Suid-Afrikaanse Engelse werk kom in aanmerking vir die EU-prys. Dis \u2018n beleid wat heeltemal in stryd is met die EU-kultuur- en taalbeleid in Europa, wat gegrond is op die erkenning van taal- en kultuurverskeidenheid. Die letterkundige Etienne Britz (2004) noem die prys \u2019n klap in die gesig van Afrikaans en die nege ander amptelike tale, en merk op: \u201cWaar \u2019n groot magsblok soos die EU [..] Engels as die taal van die skeppende verbeelding aan \u2019n veeltalige land soos Suid-Afrika opdwing, is daar van niks minder nie as Anglofiele neokolonialisme sprake\u201d.<\/p>\n Britz vra hom af of die EU hom laat mislei het deur Anglofiele kollegas \u201cof deur \u2019n stel Engelse skrywers en letterkundiges in Suid-Afrika\u201d (Britz, 2004). Die feit dat buitelanders noodgedwonge kennis van die Afrikaanse literatuur moet neem deur middel van prulwerke soos Chapman en Heywood dra seker tot die geringskatting en miskenning van die Afrikaanse letterkunde by; so ook die neerhalende manier waarop die skrywer J.M. Coetzee hom uitgelaat het oor die Afrikaanse literatuur.[14]<\/a><\/p>\n Heel toevallig het ons, soos in die eerste transformasietydperk, ook \u2019n standaardtaalstryd binne die groter stryd. Vir sommige akademici is Standaardafrikaans omstrede omdat dit sogenaamd \u201cblanke Afrikaans\u201d is. Dit is histories te begrype, want diegene wat Afrikaans n\u00e1 die Anglo-Boereoorlog as skryftaal gebruik het, was wit Afrikaanstaliges, met waarskynlik weinig empatie met of begrip vir bruin taalgenote wat in die oorlog oorwegend pro-Brits was, en dus in \u2019n polities vyandige kamp.<\/p>\n Malherbe is die taalaktivis-rebel van die eerste transformasie, Rabie di\u00e9 van die tweede. Wie is die taalaktivistiese rebelleskrywer of -intellektueel van die huidige?<\/p>\n \u2019n Mens kan verskeie noem, maar daar is veral twee wat in aanmerking kom, albei mense van wie \u2018n mens dit nie in die tyd van die stryd teen apartheid sou verwag het nie. Die eerste is die internasionaal-bekende historikus Hermann Giliomee \u2013 ook ‘n Bolander gebore soos Malherbe en Rabie; in die apartheidsjare een van die invloedrykste stemme van die intellektuele verset teen apartheid, politieke rubriekskrywer in verskeie Engelse koerante en redakteur van die Die Suid-Afrikaan<\/em>, en van die vroe\u00ebr negentigerjare af een van die progressiewe akademici wat hom vir die behoud van Afrikaans as onderwystaal, ook aan universiteite, beywer. Hy was die besieler en krag agter verskeie berade, kongresse en publikasies oor di\u00e9 onderwerp.<\/p>\n Maar ons wil hier die reaksies van drie skrywers op die drie transformasiegeskiedenisse behandel, en daarom kyk ons na die \u00e9\u00e9n skrywer wat dieselfde skokeffek het as wat Malherbe en Rabie gehad het. Dit is Dan Roodt, oudstudent aan die Universiteit van die Witwatersrand, felle teenstander van apartheid en uitwykeling na Frankryk in die apartheidstyd. Sy eerste liter\u00eare werke het \u2018n rebelse streep. In Sonneskyn en chevrolet<\/em> (1980) lewer hy vanuit die anti-establishment kommentaar op die Suid-Afrikaanse samelewing van 1980 met allerlei sprokies, aanhalings en kru taal. Hierdie klein werkie ontvang lowende kritiek van gerekende resensente soos George Weideman (1979) en is een van die eerste post-modernistiese werke in Afrikaans. Sy digbundel Kommas uit ‘n boomzol<\/em> (1980) het die uiterlike patroon van D.J. Opperman se Komas uit \u2018n bamboesstok<\/em>, en is \u2018n skerp kritiese satire wat die politieke en estetiese status quo aanval. Sy jongste roman Moltrein<\/em> (2004) is eweneens satiries, maar nou gerig teen voorstanders van die \u201cnuwe demokratiese Suid-Afrika\u201d. Roodt hekel nie alleen diegene wat hy sien as na\u00efewe politieke hervormers nie, maar maak ook korte mette met Andr\u00e9 P. Brink se literatuuropvattings en skryfwyse.<\/p>\n Interessant is die verdere ooreenkoms met Rabie: waar Rabie in opstand kom teen die liter\u00eare pouse Opperman en Van Wyk Louw, en die politieke maghebbers van die tyd, die Nasionale Party, kom Roodt in opstand teen die huidige liter\u00eare pouse, kardinale \u00e9n laer-geestelikes onder wie Andr\u00e9 P. Brink, Antjie Krog, Marlene van Niekerk \u00e9n as verteenwoordiger van die Suid-Afrikaanse Engelse literatuur, Nadine Gordimer. En op politiektaal- en kultuurpolitieke gebied teen die maghebber van \u00f3ns tyd, naamlik die ANC.<\/p>\n In die standaardtaalkwessie is Roodt sonder doekies omdraai \u2019n voorstander van Standaardafrikaans.<\/p>\n Maar veral is Roodt bekend as taalaktivis en stigter van die Praag, die Pro-Afrikaanse aksiegroep. Hy is die oprigter van \u2018n uitgewery, en stigter van \u2018n Afrikaanse tak van die internasionale skrywersorganisasie PEN. Hy is \u2019n skerpsinnige, veelsydige politieke, maar ook uiters omstrede kommentator en so ver van polities korrek dat Rapport <\/em>hom as gereelde kommentator afgedank het. Soos Rabie van ouds is Roodt \u2019n aktivis wat nie wegskram van briewe, petisies en enkele kere selfs betogings nie. Maar selfs bloot deur ongemaklike vrae op berade en kongresse te stel, ontketen hy woede. Hy is al veroordeel deur professore, woordvoerders van politieke partye, redakteurs filosowe en mede-taalaktiviste. In Februarie 2005 het \u2019n groot polemiek in Die Burger<\/em> en die webruimte LitNet gewoed nadat hy uitgenooi is om op die woordfees in Stellenbosch te praat, en sommige akademici beswaar teen die uitnodiging gemaak het omdat \u2019n onlangse internet-artikel van hom volgens hulle rassisties is. Dat sy politieke betrokkenheid ook sy werk bedreig, is reeds by die verskyning van sy eerste werke betoog, onder andere deur Kannemeyer.<\/p>\n En tog hoor \u2018n mens dikwels in die omgang: ek stem nie saam met sy styl of die manier waarop hy sy saak verwoord nie, maar ek dink Dan Roodt is eintlik reg.<\/p>\n Hy is inderdaad \u201creg\u201d in dieselfde opsig as wat Malherbe en Rabie reg was, naamlik dat taalaktivisme in wese neerkom op mobilisasie en stryd. En elkeen van hierdie rebelle het medestanders gehad wat min of meer in dieselfde rigting gedink het \u2013 miskien nie altyd so radikaal en openlik rebels nie, maar soms inderdaad radikaler. Malherbe het sy medestanders gehad soos Gustav Preller, J.H.H. de Waal, Jan F.E. Celliers, ds. W. Postma (maar ook politici soos pres. Steyn en genls. J.B.M. Hertzog, C.R de Wet en C.F Beyers). Net soos Rabie het skrywers soos Uys Krige, W.A. de Klerk en Ingrid Jonker (en politieke aktiviste soos Bram Fischer en Beyers Naud\u00e9) met groot kommer kennis geneem van die gevare van apartheid en daarteen in opstand gekom. Van Wyk Louw het al in 1952 sy bekende waarskuwing gerig dat voortbestaan in geregtigheid verkiesliker is as blote voortbestaan.[15]<\/a> Malherbe, Rabie, Roodt het almal in dieselfde rigting gedink, deur te wys op die uitwasse van transformasie, en het hulle daarteen verset.<\/p>\n Aktiviste dra almal swaar aan emosies en vertoon dikwels irrasionele trekke. Dikwels gaan hul die geskiedenis in as helde wanneer hul deel uitmaak van die se\u00ebvierendes of van \u2019n paradigma wat aanvaarding verwerf. Maar dikwels is hulle, helaas, randfigure in die vergeethoek van die geskiedenis.<\/p>\n Die uitdaging vandag is om taalaktivisme te koppel met \u2019n intellektueel-onberispelike onderbou, daadkragtige optrede met hoflikheid; kritiek met begrip. Maar dit beteken ook dat nie weggeskram kan word van keuses nie en dat keuses, beoordelings \u00e9n uitsprake konflik sal bring.<\/p>\n Wat duidelik is, is dat die verset moet voortgaan teen die georkestreerde druk op Afrikaanse enkelmedium-skole om die pad na verengelsing te volg deur eers parallelmedium, daarna dubbelmedium te word. Akademici, ook opvoedkundiges, praat deesdae openlik van drukgroepe om Afrikaanse skole te red, en noem hofsake as een van die middele. Van Afrikaanstalige ouers sal 59% sterk optrede steun as Afrikaanse onderrig nie beskikbaar is nie. Daar is \u2018n groeiende besef dat taalaktivisme nodig is om \u2018n waarlik demokratiese meertalige samelewing te skep.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n1. Transformasie n\u00e1 1902<\/h4>\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n
\n<\/div>\n<\/div>\n2. Transformasie n\u00e1 1948<\/h4>\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n3. Transformasie n\u00e1 1994<\/h4>\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n