Algemeen
Nou moet ek darem net gou sê: die opskrif van die storie is misleidend. Almal weet waar die Asrivier vandaan kom. Sy water kom van die Katzedam in Lesotho van waar dit in tonnels en deur 'n kragsentrale na die Vrystaat gevoer word van waar dit dan in die Asrivier uitloop, wat weer in die Liebenbergsvleirivier loop, en dié weer in die Wilge tot in die Vaalrivier.
Sodat Gauteng se Groot Dors geles kan word.
Maar dis dié pasellawater wat gemaak het dat daar 'n twis oor die naam van die rivier losgebars het. Toe die water begin loop, gaan sit die nuwe Suid-Afrika se Engelsbebl*ksemde Departement van Watter Affêre 'n bordjie op die brug op: "Ash River."
En toe is die Blikore se ore rooi van kwaatgeit, want daai "As" het niks met "as" soos in verbrande hout te make nie.
Nee, dit is "As" soos "Axle" in Engels.
Maar die Departement van Watter Affêre is nou so steeks soos die FS op die Vrystaat se nommerplate. Al het Pansat al meer as tien jaar gelede bevind die Vrystaters kan maar VS op hul nommerplate sit, want in die Vrystaat is Engels mos nie 'n derde of vierde of selfs vyfde taal nie, dis eintlik maar 'n vreemde taal.
"Kyk net hoe stoepid het die spul die 'as' gaan vertaal," het oom Armaans gesê waar hy moet sy boetse aan kniediep in die Liebenbersvleidam – ekskuus – Sol Plaatjiedam in die water staan en sy visstok met dobbertjie vernuftig bewerk om 'n ding met grate op die ys te kry.
Iets wat vroulief later moet skoonmaak en gaarmaak, want oom Armaans is vieserig vir 'n dooie vis.
En dis min of meer hoe die gestry oor die herkoms van die rivier vandaan kom.
Oom Armaans, oom Sewes en oom Frans se weergawes stem min of meer ooreen. Met die Groot Trek is hier 'n trek hier verby op pad na die Drakensberge, en in dié rivier het 'n wa se as gebreek.
Die "debat" het intussen na die opvoustoele onder 'n groot sambreel verskuif. Die ou manne het so driftig met hul visstokke begin beduie dat een se hoek oom Frans se hoed van sy kop af gehaak het. Dit was te amper.
Hier in die laat-laatmiddagkoelte en met aansienlike voorrade likiede bates het die debat hewiger geword, en is al hoe meer weergawes opgedis. Die visstokke is met mikke gemaak staan, maar teen die tyd wat 'n vis oom Sewes se stok met mik en al dieptes toe gesleep het, was die debat al so hewig dat die stok maar sy gang moes gaan.
"Kyk," beduie oom Armaans, "my ma was 'n nooi Pretorius, en daai rivier het sy naam gekry toe Andries Pretorius met groot spoed hier verby gesuiker het om die Voortrekkers in Natalia te gaan uithelp. En net daar anderkant die brug was 'n drif, en dis daar waar hy met so 'n spoed deur is dat die as gebreek het. Ek verstaan die slag was so erg, miesies Pretorius het met haar blaker kaplaks in die water beland."
Soos die noodlot wil hê, is oom Sewes se van Potgieter, en was dit einste Andries Hendrik Potgieter wie se wa hier in die rivier tot by die as in die modder weggesak het, en die water deur die wa geloop het.
"Hulle was al amper onderkant die Oliviershoekspas, toe vang hulle nog visse uit die wa en prop dit in die pot. Hulle was naand so teë geëet aan vis dat hulle die oorskiet vir Sekonjela vir vee kon ruil."
Oom Hakie het Retief-voorgeslagte, maar hy speel nie dié troef nie, so seker is hy oor sy voorsaat.
Dit het reeds sterk skemer geword, en die manne kan nie meer mooi sien hoe oom Sewes se dobbertjie sulke zig-zag-patrone op die dam se oppervlak trek nie. Oom Frans, oom Sewes en oom Armaans het oom Hakie se weergawe al tot vervelens toe gehoor, en hulle weet hoe driftig hy oor sy weergawe voel. So elke nou en dan as dinge hier by die viswater te stil raak, dan sal een weer die storie oprakel en dan saamspan om te keer dat oom Hakie sy weergawe vertel kry voor hy nie eers goed ergerlik is nie. Omdat dit nou reeds so sterk skemer is, sien oom Hakie ook nie sy visvangmaats sit met breë glimlagte op hul bakkiese nie.
"My oupagrootjie, Karel de Lange..."
"Dis nou dieselle De Lange wat hom so as luiperdvanger uitgegee het? Daai een wat met 'n sak en 'n hond op die toneel opgedaag het met die gedagte die hond moet die luiperd in 'n boom jaag, en dan trek hy die luiperd aan die stert van die tak en in die sak in?"
Dis oom Sewes wat nou so uit die donkerte koggel.
Oom Hakie vermoed nie onraad nie.
"Nee, van daai Karel weet ek niks..."
"Ja man, tot die dag toe hy wel die luiperd aan die stert beetgekry het..." vervat oom Armaans.
"Nee man, van daai Karel seg ek julle mos weet ek niks."
"Ja, toe het die luiperd hom mos in die sak geprop..." las oom Frans by.
Nou is oom Hakie agterdogtig, en hy tuur deur die donkerte na sy maters. Die donkerte bring minder muskiete, en wie het nou ook lig nodig om die bottel se nek gesoen te kry?
"Hoe smaak dit my julle maak nou grappies met my?"
"Nee!" protesteer die koor uit die donkerte. "Vertel jou storie."
Dit begin laat word, en tuis wag die kossies seker al op die tafel.
"Kyk, daai se tye het die water nog nie deur die berg gekom nie, en was dit eintlik net 'n stroompie met kuile," vervat oom Hakie.
"Toe vang hy vis op 'n klipplaat maar met al die gewoel is die klipplaat naderhand nat en glibberig. En toe kry hy daai groot byt!"
"Aan sy toon?" wil oom Armaans hier uit die donkerte weet.
"Nee man, aan sy hoek! En dis toe dat hy vasslaan dat hy so 'n groot vis haak dat sy voete onder hom uitglip, en hy sy as afval! En so het dit die Asrivier geword."
"Dit," sê oom Armaans, "die Asrivier se regte eintlike Engelse naam is Arse River," en hy begin sy goedjies inpak.
