Leon Lemmer: Klassieke musiek en dekolonisering

Gustav Mahler... het 'n lae dunk van Amerikaanse Negermusiek gehad.

Etienne Viviers, ‘n dosent in die Departement Musiek aan die Noordwes-Universiteit, Potchefstroom-kampus, het die volgende artikel op LitNet Akademies (Geesteswetenskappe, 8 Augustus) gepubliseer: “Oorwegings vir die dekolonisering van die verwante musieksoorte van Westerse en Suid-Afrikaanse kunsmusiek.” Hierna het Mareli Stolp ‘n onderhoud met Viviers gevoer: “Musiek en dekolonisering” (LitNet, Menings, Onderhoude, 14 September). Hier volg enkele opmerkings na aanleiding van sowel die artikel as die onderhoud.

Wat word met dekolonisering bedoel? Dit is ‘n proses wat as doel het om ontslae te raak van die koloniale erfenis. In hoeverre? Dit sou myns insiens dwaas wees om van alles ontslae te raak wat met die Weste of Europa of blankes geassosieer word omdat dit ook die inheemses/gekoloniseerdes sowel geestelik as materieel sou verarm; des te meer as die koloniale erfenis met prekolonialisme vervang word.

In Suid-Afrika het die koloniale era amptelik in 1910 tot ‘n einde gekom. Die redenasie in bv ANC-geledere is egter dat ‘n uitsonderlike soort kolonialisme eers in 1994 in Suid-Afrika tot ‘n einde gebring is. Daarvolgens beteken dekolonisering eintlik ontwitting.

Daar word tereg ‘n onderskeid tussen dekolonisering en transformasie gemaak. By transformasie gaan dit nie (soos by dekolonisering) om potensiële monokulturaliteit nie, maar om rasse- en geslagsdiskriminasie in ‘n multikulturaliteit, dus die bevoordeling van swartes bo blankes en vroue bo mans, bv by die toelating van studente tot universitêre studie, asook by die aanstelling en bevordering van dosente en ander personeellede. Transformasie is dus op die nie-inklusiewe (oftewel eksklusiewe) bevoordeling en bevoorregting van swartes en vroue ingestel.

Hoewel blankes sedert 1652 deel van die plaaslike bevolking is, word daar na hulle as setlaars verwys, maar dieselfde word nie met die slawe gedoen nie. Ook nie in die geval van die swartes nie, wat ná 1652 inkommers was in groot dele van wat nou Suid-Afrika genoem word.

Westerse klassieke of kunsmusiek word ingevoerde, elitistiese musiek genoem en is glo ‘n uitdrukking van bv Duitse nasionalisme. Om sodanige musiek te bevorder, is glo kolonisering. Dit is musiek wat as irrelevant in ‘n gedekoloniseerde Suid-Afrika beskou word. Hierdie musiek word voorgestel as deel van die juk van kolonialisme, maar dit is terselfdertyd deel van die (trotse) kulturele identiteit van blankes.

Kolonisering het glo baie bloedvergieting veroorsaak. Maar in die konteks van Suid-Afrika se geskiedenis het diegene wat as inheemses gereken word myns insiens baie meer bloedvergieting veroorsaak as die sogenaamde setlaars. Desnieteenstaande word daar na die gewelddadige koloniale geskiedenis verwys, maar nie na die gewelddadige geskiedenis van die inheemses nie, wat tot op hede voortgesit word.

Tereg word nasionalisme en die nasionale onderskei. Ek sou nasionalisme egter nie sonder meer as boos veroordeel nie. In hulle eertydse nasionalistiese eras het bv Duitsland en Suid-Afrika uitsonderlik en in baie opsigte positief gepresteer. In Suid-Afrika is daar sekerlik steeds iets soos nasionale of landsbelange. Maar daar is geen Suid-Afrikaanse nasie nie; wel swart nasionaliste wat die illusie van ‘n Suid-Afrikaanse nasie koester of die proses van nasiebou bepleit. Die etniese verskille in die Suid-Afrikaanse bevolking is myns insiens te groot en te baie om beduidend met nasiebou by nie-swartes te slaag. Wat nodig is, is groter erkenning van verskille by mense, dus pluraliteit; nie net ‘n gehamer op eendershede nie. Die funksionering van Engels as eintlik die enigste amptelike taal is ‘n berekende poging om etnisiteite uit te wis; dus om eendersheid te bevorder.

Daar word beweer dat apartheid verhoed het dat swartes universiteitsopleiding ontvang. Die waarheid is dat talle universiteite vir swartes sedert 1960 tot stand gebring is met bekostigbare fooie en ‘n oorvloed studiebeurse. Studie aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) teen uiters billike tariewe was sedert 1948 aan almal met matrikulasievrystelling beskikbaar. Ek neem gevolglik mense erg kwalik as hulle beweer dat hulle nie die geleentheid tot universitêre studie gehad het nie. Sedert 1994 het sodanige studie sowel onbekostigbaar duur as van veel swakker akademiese gehalte geword, maar daarvoor moet die ANC-regering geblameer word.

Daar word beweer dat apartheid ‘n banvloek op kritiese denke uitgespreek het. Die waarheid is dat daar tydens apartheid baie meer fundamenteel-kritiese gesprekke oor die politiek op kampusse gevoer is as tans. Aan sowel die swart as Engelstalige blanke universiteite is apartheid toe deurgaans heftig gekritiseer. Ook aan die Afrikaanstalige blanke universiteite het kritiek teen apartheid destyds in veel groter mate opgeklink as wat daar deesdae kritiese geluide oor die ANC-regering en linkse politiek en kommunisme op enige van die kampusse gehoor word. Die gesprekke en onderrig wat plaasvind, is getooi in politiese byderwetsheid.

Die woord “kritiese” dra swaar aan kommunistiese bagasie. “Critical theory” het te make met die Frankfurt-skool se hersiening van marxisme. Dit gaan nie om ‘n breë kritiese benadering nie. Marxistiese kritiese teorie is na bv feminisme en sogenaamde bevrydingsfilosofie uitgebrei. Daar is gepoog om bv die onderdrukking van mense “wetenskaplik” te verklaar. Daardie soort kritiese denke en wetenskaplikheid geskied egter alles binne die konteks van marxisme. In daardie sin kan gesê word dat die apartheidsregering teen kritiese denke en wetenskaplikheid was omdat kommunisme destyds van owerheidsweë daadwerklik bestry is.

Na bewering bestaan daar nou ‘n groter aantal protagoniste met geletterdheid in kritiese denke, wat glo ‘n regverdiger samelewing in Suid-Afrika wil skep. Dit verwys na die neo- of kulturele marxiste waaroor ek in my vorige paragraaf geskryf het.

Viviers se stelling dat die meesternarratief van wit manlike komponisprofete noodwendig [!] geen [!] ruimte vir swart en/of vroulike komponiste laat nie, is erg oordrewe.

Om die idees oor swart bewussyn van Frantz Fanon (1925-1961), soos Viviers doen, en Steve Biko, soos Max du Preez onlangs gedoen het, kritiekloos op te haal, is sowel ongewens as gevaarlik. Viviers verwys bv na Fanon se opmerkings oor nasionale kultuur (The wretched of the earth, London: Penguin, 2001, chapter 4). Let in hierdie verband op Fanon-uitlatings soos die volgende: “The native intellectuals … discovered that there was nothing to be ashamed of in the past, but rather dignity, glory and solemnity” (p 169). Is dit die waarheid of wensdenkery? Blankes word voortdurend vertel dat hulle hulle oor hulle verlede moet skaam. Is dit vergelykenderwys billik? “Colonialism … turns to the past of the oppressed people, and distorts, disfigures and destroys it” (169). Is dit ‘n billike of ‘n oordrewe veralgemening?

“Men of African culture … speak more of African culture than of national culture” (172). Hierdie opmerking kan meer ras- as kultuurgebaseerd wees. Dit verduidelik bv waarom die ANC-regering geneig is om voorkeur aan Afrika-belange bo Suid-Afrikaanse belange te gee, bv die voorgestelde afskaffing van landsgrense in Afrika. Is dit ‘n voortreflike of ‘n uiters gevaarlike idee wat katastrofiese gevolge kan/gaan hê? Fanon brei hierop uit: “In Africa, the movement of men of culture is a movement towards the Negro-African culture or the Arab-Moslem culture. It is not specifically towards a national culture” (175). “The responsibility of the African as regards national culture is also a responsibility with regard to African-Negro culture” (199). Dekolonisering en transformasie, soos in Suid-Afrika toegepas, dra sekerlik tot swart Afrika-kultuur by. Pan-Afrikanisering is moontlik besig om in selfs groter mate as bloot in Suid-Afrika die oorblywende klein blanke bevolkings in Afrika te verswelg.

Wat in hoofstuk 4 van Fanon se boek staan, is egter ignoreerbaar mak in vergelyking met sy ongebreidelde lof vir geweld en sy anti-blanke retoriek in sy vroeëre hoofstukke. “Between oppressors and oppressed everything can be solved by force” (56). “For the native … violence represents the absolute line of action. The militant is also a man who works … To work means to work for the death of the settler” (67). “The native’s work is to imagine all possible methods for destroying the settler … For the native, life can only spring up again out of the rotting corpse of the settler” (73). Spesifiek oor dekolonisering skryf Fanon: “Decolonization unifies … people by the radical decision to remove from it its heterogeneity, and by unifying it on a national, sometimes a racial basis” (35) – soos wat tans in Suid-Afrika gebeur. “Individualism is the first to disappear”: iedere swarte word ‘n “brother, sister” (36). Dit is sowel marxisties as maxisties om Fanon se idees ongekwalifiseerd aan te beveel. As Fanon die reg het om swart bewustheid te propageer, het blankes sekerlik in dieselfde mate die reg om wit bewustheid te koester.

Viviers verwys na die komponis van klassieke musiek, Antonín Dvořák (1841-1904), wat van 1892 tot 1895 in Amerika was. Dvořák het gedink dat die musiek van die Indiane en swart Amerikaners gebruik kon word om Amerikaanse musiek te laat groei en sodoende ‘n nasionale musiekstyl te skep. Daar is al dikwels beweer dat Dvořák se Negende of Nuwe Wêreld-simfonie (1893) deur Indiaanse en swart Amerikaanse musiek beïnvloed is. Hierdie soort verinheemsing van Suid-Afrikaanse kuns- of klassieke musiek dra ook die goedkeuring van Viviers weg. Pleks van dankbaar te wees oor die erkenning wat Dvořák aan inheemse Amerikaanse musiek gegee het, is daar egter eerder gekla oor die Westerse kleed wat hy hierdie musiek omgehang het. In sulke benouende omstandighede kan ‘n blanke nie wen nie. Myns insiens moet blankes liewer kruipsug-impulse onderdruk.

In Viviers se teks word daar ‘n enkele keer na die komponis en dirigent Mahler verwys. Wat ek interessant vind, is dat Gustav Mahler (1860-1911) van die einde van 1907 tot 1911 seisoenaal in Amerika was, dus ‘n dekade later as Dvořák. Moontlik na aanleiding van Dvořák se uitlatings is Mahler om sy mening gevra. ‘n Weergawe van hierdie onderhoud is in die tydskrif, The Etude (May 1911), gepubliseer. Die teks is beskikbaar in bv Henry-Louis de la Grange, Gustav Mahler, Volume 4, A new life cut short (1907-1911) (Oxford University Press, 2008, p 1142-1143) en Norman Lebrecht, Mahler remembered (London: Faber and Faber, 1987, p 288-293). Ek gebruik eersgenoemde teks.

“It seems to me that the popular music of America is not American at all, but rather that kind of music which the American Negro transplanted to American soil has chosen to adopt. It must be remembered that the music of the African savage, be he Zulu, Hottentot, Kaffir or Abyssinian, rises but a trifle above the rhythmic basis. When these people, the ancestors of the present American Negroes, made their compulsory voyages from the jungles of the Dark Continent to the New World it should be remembered that they were in most cases savages pure and simple.

“While I have the very greatest respect for the accomplishments of a few of the American Negroes who have risen above their surroundings to high places and to distinguished attainments, I cannot subscribe myself to the doctrine that all men are born equal, as it is inconceivable to me. It is not reasonable to expect that a nation could arise from a savage condition to a high ethnological state in a century or two. It took Northern Europe nearly one thousand years to fight its way from barbarism to civilization. That the Negroes in America have accomplished so much is truly amazing. In their music they doubtless copied and varied the models of the white people to whose households they were attached. Their love for song and their sense of rhythm assisted them in this. But to expect that they would evolve a new, distinct and original folk-song is preposterous in itself. They are great imitators, I am told, but that is no reason why the American composer should imitate their distorted copies of European folk-songs. The syncopations introduced in Negro songs under the name of ‘rag-time’ are not original, but may be found in the folk-songs of Hungary or other European nations. Syncopation as a part of national folk-songs existed in Europe before the first Negroes were transported from Africa.

“Just why the American composer should feel that he is doing something peculiarly American when he employs Negro folk-songs is difficult to tell. Hungarian composers are prone to employ gypsy themes, and the music of Hungary has become marked in this way so that it has become gypsy music and not Hungarian music. Surely American music based upon the crude themes of the red-skinned aborigines, or upon the appropriated European type of folk-song which the African-Americans have produced is not any more representative of the great American people of to-day than are those swarthy [dark colour] citizens of the New World representative of all Americans.

“So long as young Americans have to content themselves with the kind of trashy popular songs which are grounded out by the thousand every year and howled merilessly in the music halls of the country, just so long will America be forced to wait for its great master in music. But I am told by educators [that] America is awakening to this condition, and American children are being furnished with ever-increasing opportunities to hear good music. The music of the public schools is based upon the best folk-song melodies of all Europe. The music in the best churches, instead of being modelled upon the kind of tunes not very remote from crude Negro melodies in themselves, is now following the best models of the world, and I know in my own sphere as a conductor that America is now being afforded splendid opportunities to hear the great masterpieces played by famous instrumentalists and sung by world-famous singers. America thus hears the music of all nations played by performers from all nations. One does not have to be a prophet to see that some day, when this marvellous amalgamation of Teuton, Celt, Latin, Anglo-Saxon, Czech, Slave and Greek is more advanced, America may look for results in music far beyond the fairest dreams of the most optimistic.”

‘n Mens moet in gedagte hou dat hierdie menings meer as ‘n eeu gelede deur Mahler uitgespreek is. Daar was waardering vir sy eerlikheid, maar daar is ook gesê dat hy nie goed oor Amerikaanse omstandighede ingelig was nie. In die huidige era van politieke byderwetsheid is sy woordkeuse uiteraard ook gekritiseer. Wat nie betwis kan word nie, is dat daar ook waarheid in sy opmerkings is en dat gehalte en verfyndheid in musiek altyd voorrang by hom geniet het.

Viviers beweer dat musiek nie neutraal is nie. Dit is in ooreenstemming met die hedendaagse neiging om alles te verpolitiseer. In werklikheid is dit vir luisteraars moontlik om hulle eie betekenis aan klassieke musiek te heg, soos wat kykers vry is om skilderye na goeddunke te vertolk. Smaak verskil. In die geval van musiek kan smaakverskille sowel individueel as groepgewys voorkom. Swartes kan meer geredelik van jazz en soul hou en pryssangers se vertonings geniet. Bruin mense kan gemaklik aanklank by klopsemusiek en rieldanse vind en blankes by Boeremusiek. Die aangewese pad vorentoe is nie om ‘n potpourri van alle soorte musiek en sang en dans te maak nie maar eerder ruimte aan elke etniese groep te gun om na eie goeddunke vryelik uitdrukking aan sy kultuur te gee.

‘n Verskynsel waaroor ‘n mens kan wonder, is waarom Oosterlinge, soos die Japannese en (selfs onder kommunistiese bewind) die Chinese, so ‘n groot en opregte waardering vir Westerse klassieke musiek ontwikkel het? Hulle slaag daarin om Westerse kultuur te omarm en ekonomiese voorspoed in hulle lande te skep; skynbaar sonder om hulle eie kultuur noemenswaardige skade aan te doen. Is dit nie ook vir Afrika die aangewese weg om in te slaan nie? ‘n Goeie beginpunt in Suid-Afrika kan ‘n opregte herwaardering in swart geledere wees van die vermoëns van die blankes wat steeds hier is.

Neem deel aan die gesprek en lewer gerus hier onder kommentaar!

L.W. U gebruik die Disqus-kommentaarafdeling op eie risiko en PRAAG, die redaksie of enige verwante persone of entiteite aanvaar geen verantwoordelikheid vir u kommentaar en watter gevolge ook al daaruit mag voortspruit nie. Terselfdertyd vereis ons dat u ter wille van beskaafdheid, redelikheid en die gerief van ander gebruikers, u sal weerhou van kwetsende taalgebruik, vloekwoorde, persoonlike aanvalle op medegebruikers, twissoekery en algemene "trol"-gedrag. Enigeen wat só 'n laspos word, sal summier verbied word en sy IP-adres sal insgelyks versper word. Ons sal ook nie huiwer om, waar nodig, kriminele klagte aanhangig te maak teen individue wat hulle aan dreigemente, teistering of intimidasie skuldig maak nie.