Leon Lemmer: Karel Schoeman as Nederlander wat Afrikaans skryf

Karel Schoeman

Karel Schoeman (26.10.1939-1.05.2017) se dood het heelwat publisiteit gekry en daar is toe ook oor sy literêre nalatenskap besin. Omdat hy by voorkeur in Afrikaans gepubliseer het, was daar oningeligtes wat hom ‘n Afrikaner genoem het. Ek bespreek sy twee jongste boeke deur veral op sy siening van Afrikaans en Afrikanerskap te fokus. Ek bied dus geen omvattende bespreking van hierdie boeke nie. Die oudsportredakteur, Gert van der Westhuizen, wat dink dat sportkwotas die beste uitvinding sedert die ontdekking van moedersmelk is, roem daarop dat hy hierdie twee boeke in ‘n sportbelaaide naweek kafgedraf het (Netwerk24, 25 Julie). Hy het dalk die talle aanhalings in bv Duits en Frans oorgeslaan. Dit is onwaarskynlik dat hy diepsinnig met die twee tekste omgegaan het.

Afskeid van Europa

In die herfs van 2011 en 2013 het Schoeman sy laaste besoeke aan Europa gebring. Hy doen verslag hieroor in Afskeid van Europa: Aantekeninge (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 267p, R250). “Ek kan ervaring net hanteer … as ek dit in woorde kan uitdruk. Ek kon hierdie beplande besoek aan Europa nie anders sien nie as in die vorm van ‘n boek” (p 68). “Watter sin het die beleefde uiteindelik as dit nie tot kuns omgewerk kan word nie” (57). Schoeman hou as ‘t ware notule met die oog op “die instandhouding van die herinnering” (100). “Ek wil getuienis aflê tot die laaste” (118).

In Europa vind hy “dit moeilik om enige kerk, kafee of boekwinkel onbesoek te laat” (144). Daar word dikwels na verkleurde, vallende en dooie blare verwys, “de herfst van de eenzame” (151); ook na nie-Europeërs wat hulle veral sedert die Tweede Wêreldoorlog op groot skaal in Europa tuisgemaak het. “Dit is buitelandse bedelaars, indringers by die feesmaal, donker skadu’s in die sonskyn, swygende, verwytende swart gestaltes” (159). Aan die einde van sy voorwoord word Simone de Beauvoir (1908-1986) soos volg aangehaal: “Beskawing is wat oorbly wanneer alles verder vergete is” (10). Hierdie aanhaling kan deesdae kwalik met gemak op Suid-Afrika van toepassing gemaak word. Daar is selfs wydverspreide kommer oor die toekoms van die Europese beskawing en selfs van alle blankes.

Schoeman het jare lank in Europa gewoon en sy oriëntasie is sterk Europees. Naas Suid-Afrikaanse burgerskap was hy ook ‘n Nederlandse burger (42). Oor Nederland skryf hy: “Ek ken die land te goed om dit deur vreemde oë te kan betrag” (29). “Die verlede leef nog voort in harte en in geeste, soos ek in die nuwe en sogenaamd vernieude Suid-Afrika daagliks nog op talle gebiede ervaar … Ou vooroordele, griewe, wrok en onverdraagsaamheid word steeds gekoester, oorgedra, oorgeërf en bestendig” (45). Die oorverligte Van der Westhuizen gebruik hierdie aanhaling as ‘n stok om nie-verloopte Afrikaners mee by te kom. Ook by Schoeman is daar anti-Afrikanersentiment, bv: “Dit was eers toe ek op my oudag begin terugblik op my laaste besoeke aan Wene, op my ervaring van die stad en die implikasies daarvan, en oor die onderwerp begin lees, dat ek besef het hoe armlik die onversetlike Afrikanergemeenskap waarin ek self grootgeword het in vergelyking was” (180). Daarmee vind hy aansluiting by Van der Westhuizen.

“Die val van die Muur in Duitsland en die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika is seker die twee grootste wonderwerke wat ek in my eie leeftyd mog meemaak; dog opnuut moet ek oorweeg dat nuwe wette en grondwette slegs ‘n ruimte kan skep waarin dit moontlik is vir verandering om plaas te vind, en hoogstens uiterlike konformisme kan afdwing. In baie harte en geeste leef die verlede nog en woeker verder, en ek vermoed dat dit in die oënskynlik herenigde Duitsland nie minder die geval is as in die reënboognasie van Suid-Afrikaanse propaganda nie” (108). Oor getuienis skryf Schoeman: “Dit is ‘n belangrike begrip wanneer mens met die middele tot jou beskikking, jou lewe, woorde of geskrifte, protes teen onreg wil aanteken: getúig” (118).

“In die negentiende eeu was huwelike tussen Hollandssprekende vroue en Engelssprekende mans, dikwels Skotte, sover ek weet nie ongebruiklik in Suid-Afrika nie. Ná die Boereoorlog het dit miskien om politieke redes verminder; en onthou ek nie uit die vyftigerjare ‘n vlaag paniek ten opsigte van Portugese immigrante nie, en tydskrifartikels met opskrifte soos ‘My dogter wil trou met ‘n Portugees’? Miskien was dit dus omtrent die middel van die twintigste eeu dat die agteruitgang op hierdie gebied plaasgevind het, danksy die toenemende rigiditeit van die blanke samelewing gedurende die apartheidsbewind met sy opgesweepte krete oor die ‘Afrikanervolk’, die ‘volkstradisie’, die ‘volkseie’ en die ‘volksvreemde'” (180-181).

“In ‘n situasie soortgelyk aan dié in ‘n meertalige en meerkulturele Europese en veral Sentraal-Europese opset sou my neiging om my by die Nederlandse of algemeen-Europese kultuur aan te sluit, en my onwlligheid of onvermoë om my met die politiek of godsdiens van die Afrikaanssprekende en toenemend ook met sy kultuur te identifiseer vanselfsprekend gewees het. Dit sou as ‘n kwessie van keuse of van omstandighede beskou gewees het en nouliks aandag getrek het; dog in Suid-Afrika en onder Afrikaners, moes ek vasstel, het dit algemene onbegrip, irritasie en by geleentheid vyandigheid opgeroep, en kon dit slegs hanteer word deur dit toe te skryf aan ‘n opsetlike poging aan mý kant om ‘ánders’ te wees. Waarskynlik is dit as ‘volksvreemd’ beskou, en selfs ‘volksvyandig'” (181).

“As gevolg van eksterne boikotte en kritiek, interne sensuur, onsekerheid, angs en vrees het die isolasie van die Afrikaner al hoe meer volstrek geraak, en die selfingenomenheid binne daardie klein, afgeslote wêreldjie al hoe intenser, ‘n ontwikkeling waarby die Afrikaanse kultuur en Afrikaanstalige letterkunde geensins gebaat het nie. Die kragdadige wyse waarop die kunsmatige skeidings in die Suid-Afrikaanse samelewing onlangs deurbreek is, en die feit dat Afrikaanssprekendes na alle dele van die aardryk versprei begin raak, het vermoedelik gehelp om die isolasie te beëindig” (181). “Sélf kan ek egter net dankbaar wees vir die jeug en agtergrond wat ek mog geniet” (182). Sekerlik ook ‘n geval van selfingenomenheid.

Schoeman verwys na twee soorte Jode: “Jode wat hulle skaam omdat hulle Jode is” en “dié wat daarop trots is en bang is dat mense sal dink dat hulle hul skaam” (193). By Afrikaners kan dieselfde twee soorte onderskei word. Sonder dat ek ooit skuldig gevoel of verskoning gevra het, kry ek dit moeiteloos en sonder ‘n plaende gewete reg om heeltemal skaamteloos ‘n Afrikaner te wees; maar met die bewustheid dat Afrikaners, soos enige ander etniese of kultuurgroep, nie volmaak is nie.

Dit is baie duidelik dat Schoeman hartstogtelik graag wil hê dat die tradisionele Europa behoue moet bly; dat Europa in hierdie opsig wal teen die “mondialisering van die onverskilligheid” moet gooi (111). Hy kon by blanke Europeërs ‘n “groter bewustheid van eie identiteit … vasstel, van die eie verlede en die eie prestasies, en ‘n neiging tot selfbevestiging in ‘n wêreld waar grense vervaag en afstande besig is om uitgewis te word; sonder chauvinisme, maar met ‘n groeiende gevoel van selfwaardering, as ‘t ware as verklaring teenoor die buitewêreld: hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n. Of is dit eerder juis onder druk, dwang of bedreiging van hierdie uitwendige faktore dat hierdie verskynsel ontwikkel, in ‘n soort selfbehoud?” (89). My standpunt is dat ons as blankes ín Afrika maar nie ván Afrika is nie. Ons as Afrikaners en wesenlik as Europeërs moet ons veel meer geredelik en militant teen bv Afrikanisering verset en soos die Europeërs sê: Hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n.

Schoeman was sy lewe lank eerder ‘n Nederlander as ‘n Afrikaanssprekende blanke; Afrikaner sal ek hom nie noem nie en hy sou self ook glad nie daartoe geneë gewees het nie. “Dit toenemend Nederlandse woorde is wat spontaan by my opkom wanneer ek Afrikaans praat of skryf” (90). “Die taal waarin ek hierdie aantekeninge opskryf, die enigste taal wat ek kán skryf [Afrikaans], is my tweede taal, en ek meen dat dit reg en goed is so, en het dit altyd slegs as voordeel ervaar” (91). “Ek is in Suid-Afrika gebore in ‘n gesin van Nederlandse herkoms en met Nederlands as my eerste taal, alhoewel Afrikaans en Engels ook op daaglikse basis gebruik is, en nog gedurende my kinderjare het passiewe kennis van Duits bygekom. Toe ek op hoërskool begin skryf, was dit op vanselfsprekende wyse eers in Nederlands en later Engels, en ek was op universiteit voordat ek effens verras ontdek dat die enigste taal waarin ek kán skryf Afrikaans is, my tweede taal” (180).

Wat Schoeman tydens sy laaste besoeke aan Europa gedoen het, noem hy “flaneren,” dus “rondslenteren” (98); afgelei van “flânerie” wat “toekyk” of “gadeslaan” beteken (98). “Flaneer” is “doelloos rondslenter” (100) maar by Schoeman dien dit ‘n doel: die dokumentering, dus konkretisering in woorde, van wat hy ervaar. “Nooit sedert my vroeë kinderjare, dink ek, het ek so suiwer in die oomblik geleef en so suiwer die huidige oomblik beleef soos met hierdie besoek toe ek soos ek gemeen het vir die laaste keer kyk en luister, en dit genoeg was en meer as genoeg om net te kyk en te luister en te beleef, sonder begeerte om dit wat beleef word aan die hand van herinnering of verwagting af te skaal of in die perspektief van vooraf of agterna te wil plaas. Genoeg, ten slotte, om net te wéés, om hiér te wees” (43). “Om daar te wéés … om die plek te sién, te erváár” (235).

Hierdie ingesteldheid van Schoeman word ontologies-eksistensialisties soos volg deur die filosoof, Simon Critchley (gebore in 1960), verwoord: “Wonder in the face of being, in the face of the very fact that there is being” (42). In hierdie konteks skryf Schoeman: “Die lewe is daar om beleef te word, ervaar te word. Die lewe is daar om aanvaar te word, en aanvaarding is die sin van die lewe, as mens dan ‘n sin moet soek” (103); of soos die eksistensialiste sou sê: Ons weet nie wat die sin van die lewe is nie. Elke mens behoort dus self sin aan sy lewe te gee. Dan word hierdie stelling van JC Bloem (1887-1966) bewaarheid: “Dat het een daaglijks wonder is, te leven” (246).

By Schoeman is daar ook nog ‘n ander soort flanering: “‘n ronddwaal in leesstof … ‘Flaneer op papier’ of ‘literêre flânerie'” (135). Dit is wat Schoeman feitlik sy hele lewe lank gedoen het. Byvoorbeeld, terwyl hy as bibliotekaris in die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad gewerk het, het hy veral in daardie biblioteek se historiese versamelings geflaneer. Piet Westra was toe die hoof van hierdie biblioteek. Hy het aan my genoem dat hy altyd ‘n stapel publiseerbare navorsingsbydraes van Schoeman gehad het. Met elke uitgawe van Die Kwartaalblad het Westra probeer om ‘n bietjie daarvan af te werk, maar daar het deurlopend nuwe bydraes op die hopie bygekom.

Schoeman vestig die aandag op ‘n wesenlike verskil tussen Europa en die nuwe Suid-Afrika: “Wié sou in ‘n hedendaagse Suid-Afrikaanse stad in veiligheid kán flaneer?” (100). “Die Europese stad bied die besoeker, soos gesê, die moontlikheid van flaneer, wat in Suid-Afrika ondoenlik is” (208). Schoeman het hom “opnuut oor die afstand, in alle betekennise van die woord, tussen Europa en Afrika verwonder” (234; ook 247). Myns insiens is daar so baie wat ons as blankes/Afrikaners deesdae moet ontbeer. Daar is so baie van ons weggeneem. Maar dan moet ons alewig aanhoor dat dit ons is wat die inheemses besteel het.

Ek onthou hoe ons in my jeug saans ongesteurd die winkelvensters in die middestad van Kaapstad of aan Voortrekkerweg van Goodwood tot Bellville gaan kyk het. Deesdae verseker bv bedelaars en misdadigers dat jy so ‘n projek nie sal aanpak nie; nie eens sal oorweeg nie. Ons omstandighede in Afrika werk beperkend in op blankes se ervarings- en ontwikkelingsmoontlikhede; dus op hulle lewenskwaliteit, maar niemand vra vir blankes om verskoning daaroor nie. Behalwe in die saligheid van jou eie tuiste (“ons almal was met tere gevoelens aan ons liewe woning geheg” – 134) is dit seker nog net in die ongerepte natuur wat ‘n mens die werklikheid vry van die nuwe Suid-Afrika kan ervaar; maar ook daar moet jy op jou pasoppens wees. Vir baie Suid-Afrikaanse blankes bestaan die “uitgaanslewe” (196) van weleer veral saans nie meer nie.

In hierdie konteks is daar aanhalings wat ek kan gebruik/misbruik. As Afrikaners soek ons vastigheid: “Van trapklip na trapklip moet mens deur die lewe spring” (105). In Suid-Afrika het die donker in 1994 op die blankes toegesak maar “ons staan en verheug oor die enkele ligstrepe op die vloer” (203). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n vreemde werklikheid. Wat ons daagliks eerstehands ervaar, is “the physical destruction of the cultural stratum from which I come” (224). “Die werklikheid is so erg dat dit nie beskryf kan word nie” (224).

Schoeman sluit sy boek soos volg af: “Onlangs nog het ‘n Suid-Afrikaanse korrespondent wat vir ‘n vakansie Europa toe is spontaan vir my geskryf, ‘Dis lekker om terug te wees tussen my eie mense’ en het ek besef dat daar vir mý nie so ‘n gevoel bestaan nie. Ek is verlangend om weer in my eie huis te kom en in my eie bed te slaap, maar anders is daar niks nie: dit maak nie bly, dit maak nie seer nie. Die land is bekend, maar nie meer geliefd nie, die ruimte waarin my lewe hom vir sewentig jaar met onderbrekings afgespeel het, het onvermydelik bloot hierdeur vertroud geraak soos geen ander plek dit ooit kan wees nie, maar niks meer nie … Suid-Afrika, sy dit Unie of Republiek, was vir my egter nog altyd ‘n onwesenlike agglomeraat van vroeëre staatkundige entiteite en volksgroepe wat nooit die geleentheid of begeerte gehad het om werklik eenheid te probeer ontwikkel nie, en waarskynlik ook nie tot so iets in staat is nie” (247).

Om hierdie rede kan daar myns insiens (potensieel) ‘n Afrikanernasie bestaan maar nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. “Ewe min was Suid-Afrikanerskap vir my iets meer as ‘n begrip wat mens invul wanneer jou nasionaliteit in ‘n vorm verlang word … Ek kan in Amsterdam kom of Berlyn, ek kan by ‘n straat in Wene af stap waar ek nooit eerder was nie, en daar onmiddellik tuis voel op ‘n manier waarop ek dit in Suid-Afrika nie buite die mure van my eie huis is nie, en miskien ook nooit werklik wás nie” (248).

Slot van die dag

Schoeman se ander boek sou aanvanklik “Die einde van die dag” geheet het (247) maar die teks is gepubliseer onder die titel, Slot van die dag: Gedagtes (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 184p, R250). Die titel is ontleen aan Uys Krige (1910-1987) se gedig “Tram-ode” (p 6). In die woorde van Boerneef (IW van der Merwe, 1897-1967) was dit in Schoeman se lewe ‘n geval van “die najaar is nou op sy herfsste” (p 5). In ‘n diepe persoonlike verband het Schoeman hom in sy laaste jare al hoe meer van Afrikaans gedistansieer, bv “begin Afrikaans vir my al hoe meer vreemd raak … dat mens met die ouderdom makliker in die taal van jou jeug verval” (7). “Vir my is dit asof mens (ek?) jou vlotter en vinniger in Nederlands kan uitdruk, en meer genuanseerd” (8).

Afrikaans word vir Schoeman al hoe meer onaanvaarbaar omdat hy Afrikaners en Afrikaans skynbaar met die agterlikheid van Afrika assosieer. Hy skryf dat die fout dalk by hom lê “wat die Afrikaanse letterkunde steeds volgens Westerse standaarde probeer beoordeel het … Moet mens nie maar die feit aanvaar dat Afrikaans ondanks sy herkoms ‘n Afrika-taal is nie, en sy letterkunde ‘n letterkunde van Afrika of Suider-Afrika …?” (107). Dit is die soort resultaat wat Afrikaanse taalkundiges behaal met hulle aandrang dat Afrikaans eerder ‘n Afrikataal as wesenlik ‘n taal van Europese oorsprong is.

Maar: “Ek sou nie in Nederlands oor Suid-Afrika kan skryf soos ek veral in my fiksie gedoen het nie; dit het ek meer as vyftig jaar gelede reeds proefondervindelik vasgestel. Maar oor myself miskien wel” (8). “Waar ek nou op my oudag nadink oor my moedertaal [Nederlands], noudat ek dit nooit meer hoor of praat nie, besef ek dat dit meer as ooit ‘n soort geheimtaal of persoonlike kode geword het, iets vir myself alleen, wat verweef is met my herinnerings, maar ondeelbaar met en ontoeganklik vir enigiemand anders, iets baie persoonlik wat vir my in die omstandighede as ‘t ware geborgenheid bied” (8-9). “Wanneer ek ‘n seldsame e-pos in Nederlands skryf of ontvang, ‘n Nederlandse boek lees sonder dat ek daaroor moet nadink of bewustelik na ‘n ander taal moet ‘oorskakel’, of op YouTube na Nederlands luister, is hierdie vanselfsprekende taal vir my soos ‘n kosbare sjibbolet, of soos die olyftakkie wat Noag se duif teruggebring het na die ark. Êrens is daar land” (9-10). Nederland is Schoeman se hartsland en Nederlands is sy hartstaal.

Waarom was Schoeman ‘n skrywer? “In laaste instansie soek ek net iets om te doen wat ten minste sinvol lýk … Skryf as terapie, as gewoontevormende of verslawende werksaamheid, as kompulsie” (11). “Om ‘n boek te skryf is nie, volgens my, genoeg om sin aan die lewe te gee nie, maar dit kan sin of ‘n skyn daarvan aan ‘n individuele bestaan verleen, of in elk geval ‘n voorlopige doel verskaf. Blindelings gaan jy dus aan, dankbaar, al is dit nie besonder geesdriftig nie, met die oë op die onmiddellike doel gevestig, en stel geen ongemaklike vrae oor dit waarmee jy besig is nie. So ploeter ek nog altyd in die wêreld van die VOC [Vereenighde Oostindische Compagnie] en Nederlandse kolonialisme aan die Kaap, omdat dit vertroud is en ek die situasie en die bronne ken en die werk dus geen onvervulbare eise aan my stel nie. Die sin van my lewe. Al daardie geskiedenisboeke wat ek oor die jare geskryf het sodat mense nie sal vergeet nie, nie kán, nie mág vergeet nie: ek het so pas getel en vasgestel dat daar 18 van hulle hier op my rakke staan, en dis maar net die werk van die laaste jare, want ek besit nie ál my boeke nie. Wie is daardeur geraak, wie het daaruit geleer? Wie lees dit? Wie wil herinner of gewaarsku word, wie wil leer? Beter miskien om maar te vergeet. Makliker om te vergeet” (96-97).

“Skryf en lees was altyd dit waarmee ek my besig gehou het, maar lees doen ek moeiliker, want tensy die onderwerp van die boek my werklik interesseer, vind ek dat my aandag maklik afdwaal en ek verveeld raak. Ten beste werk dit nog wanneer ek die waan kan volhou dat die leeswerk in feite navorsing is vir ‘n beplande boek waarvoor ek aantekeninge en fotokopieë maak en lêers saamstel, alhoewel ek weet dat die boek na alle waarskynlikheid nooit geskryf sal word nie” (13).

“Vroeër het die woorde in mý ervaring as ‘t ware vanself gekom, vanself uitgetuimel, al was die proses desondanks nooit moeiteloos, nooit pynloos nie. Deesdae wil hulle nie meer altyd kom nie, maar moet hulle as ‘t ware geháál word, en wil hulle nie meer reg lê nie, sodat daar eindeloos aan hulle rondgeskuif en andersins getorring moet word. En nie net dit nie, maar dikwels is dit ook nie eens meer die régte woorde nie, en moet dié doelbewus gesóék word, nie noodwendig met welslae nie … ek moet maar troos put uit die wete dat ek eens wél kon skrywe, die geknakte suile en verstrooide marmerblokke van die bouwerke van weleer omring my nog op my oudag” (13).

“Ek lees dus min, maar mis dit nie, nog minder die skryfwerk en navorsing van weleer … ten slotte het ek ook reeds genoeg geskryf, en te veel” (14). “Daar is niks meer om te begeer, geen opstaan, eet, werk, beplan meer nodig nie … [maar] Die Lewe op sigself blý ‘n wonder” (15). “Zingeving helpt je gezond oud worden” (29) maar Schoeman is verby daardie stadium: “Ek glo nie dat die lewe sin het nie” (145). “Verby is verby, en dit is nie my gewoonte om na my vroeëre boeke te kyk nie, veral nie die romans, wat teenswoordig soos die werk van ‘n vreemdeling oorkom” (32). Hy verskaf hierdie terugflits: “Betreklik gou het ek my … bevry van die begeerte om ‘n Skrywer te wees of deel van die kloustrofobiese Afrikaanse Letterkunde uit te maak” (50).

Schoeman het sy latere jare aan die skryf van nie-fiksie gewy, gegrond op veral historiese navorsing. Hierin het die era van die Hollandse bewind aan die Kaap ‘n groot rol gespeel. “Die VOC, Nederland en die Kaap in die sewentiende en agtiende eeu is vanweë die oorvloedige dokumentasie ‘n bykans onuitputlike tema, en alhoewel ek self nie meer my eerste geesdrif en belangstelling besit nie, was dit tot onlangs nog ‘n ontdekkingstog vol opwinding om dit nader te ondersoek” (44). Hy verkies om homself eerder as ‘n Nederlander te beskou en hy distansieer hom openlik van Afrikaners. Sy isolasie is vererger deur sy homoseksualiteit en sy lidmaatskap van die Rooms-Katolieke Kerk. Hy besit “geen Afrikaanstalige Bybelvertaling” nie (17).

Vir die Britse koloniale bewind plaaslik en elders, trouens vir die hele Engelssprekende wêreld, was daar by Schoeman skynbaar ook min aangetrokkenheid. Hy het bv ‘n tyd lank in Skotland gewoon maar hy wou “hierna nooit weer boeke oor Skotland … lees of selfs na foto’s van die land … kyk nie, en nou nog, veertig jaar later, skaars bereid voel om daaroor te skryf” (115). “Ek het van Suid-Afrika afskeid geneem om my vir die laaste jare by wyse van spreke in Boerneef se kroskerm terug te trek” (92). “My eie voorkeure en neigings is nou eenmaal antisosiaal van aard” (87).

Schoeman bly “hunkerend soos altyd na Europa” (21). Hy verwys na sy “haas kompulsiewe besoeke aan Europa” (47). Vir hom bly die afstand tussen Europa en Afrika letterlik en figuurlik groot. Hy verwys na “die verveelde jong swart studente … wat ‘n eie werklikheid bewoon waarvan blankes, en veral bejaarde blankes, klaarblyklik geen deel uitmaak nie” (20). Schoeman het in sy laaste jare in ‘n aftree-oord gewoon. Die geëlektrifiseerde heining “wat as veiligheidsmaatreël bedoel is” lyk vir hom “eerder soos ‘n angstige poging om die werklikhede van die Nuwe Suid-Afrika op ‘n afstand te hou” (23). Later laat hy hom meer realisties uit: “Daar kom ‘n keerpunt wanneer sekerheid belangriker is as elegansie” (25). Dit is vir hom “asof die fondamente van die ganse lánd en die lewe hier vrees geword het … Hierdie land, sou ek sinies wil byvoeg, waar die donker slegs deur die gloed van brandende universiteitsgeboue verlig word” (24). Die Suid-Afrikaanse werklikheid het myns insiens sedert 1990/94 radikaal verander eerder as verbeter, bv: “In Bloemfontein … het ek … agtereenvolgens gewerk in wat destyds die Verwoerdgebou en die CR Swartgebou geheet het, tans Oliver Tambo House en die Fidel Castro-gebou onderskeidelik” (103).

Besoeke aan Nederland het hom opnuut laat besef dat hy tydens apartheid kultureel skade gely het, omdat “ek so lank nie voeling gehad het met wat in die wêreld gebeur nie” (39). “In Suid-Afrika het Kultuur destyds nog van Londen gekom. Vandag kom dit van die VSA” (101). “In 1976 sou ek ewe goed na Nederland kon teruggekeer het, in plaas van na Suid-Afrika, juis besig om hom gewelddadig van die ou apartheidstaat, waar ek nie tuis gevoel het nie, in ‘n nuwe nasie te omskep, waar ek ewe min tuis sou voel” (95). “Hier sit ek dus in die aftakelende en ongeliefde land waar ek gebore is, in droogte en hitte, en hiér sal ek hopelik ook sterwe. Dit is goed so; bowenal die sterwe” (96).

“Ek eindig my lewe dus tussen die restante in ‘n ou Afrikaanse wêreld wat vir my persoonlik volkome vreemd is, in ‘n aftreeoord waar die inwoners byna uitsluitlik Afrikaans, en die menings, houdings, verhoudings en bestuurstyl ewe goed tradisioneel is. Sedert die tagtigerjare het hier min verander; en dit, my tydgenote, is trouens die generasie wat tot onlangs nog met volle oortuiging die apartheidsbewind in stand gehou het” (103). “Klein Apartheidsoord sou ek die enklave agter die geëlektrifiseerde heining waar ek my eie lewe slyt, soms met dieselfde wrangheid wil doop wanneer ek sekere uitsprake hoor, sekere houdings of instellings waarneem wat hier nog altyd gangbaar is, ondanks al die Skriflesing en gebed, die Bybelstudie, die ornamentele kruise teen die mure” (104). Ek vra my af: Waarom het Schoeman hom dan nie eerder gevestig in ‘n kudde waar hy meer tuis sou voel nie? Hy was blykbaar nêrens werklik tuis nie, behalwe miskien toe hy saam met sy ma gewoon het.

“Wat my hinder van die blanke wêreld wat ek in die loop van my beperkte kom en gaan rondom my waarneem, sy dit in aftreeoord of stad of op die platteland, is egter nie die feit dat ‘n ouer generasie beperkte bereidwilligheid tot verandering toon nie, want oor die algemene onaanpasbaarheid van ouer mense het ek reeds geskryf” (104). Dan kom ons by die ander teksgedeelte wat guns in Gert van der Westhuizen se oë gevind het: “Wat my verontrus, is wat vir my eerder lyk soos die onwil van ‘n beduidende deel van die blanke bevolking op breër vlak om aan te pas of die huidige werklikheid te aanvaar, en ‘n wydverspreide houding, vandag nog steeds, van wat ek slegs met die Engelse woord resentment kan aandui” (104).

Volgens Pharos se omvattende Engels-Afrikaanse woordeboek (2005, p 1302), beteken “resentment” onder meer: gegriefdheid, gekrenktheid, gebelgdheid, wrewel, teensin, weersin en afkeer. “Resentment” lyk vir my na ‘n bruikbare opsomming van hoe Afrikaners oor die nuwe Suid-Afrika voel en selfs behoort te voel. Hierdie weersin, ens, word nie deur Van der Westhuizen gedeel nie, vandaar sy lofsang vir bv sportkwotas. Maar Schoeman het, anders as Van der Westhuizen, ‘n gesonde afkeer van die nuwe Suid-Afrika gehad, soos hy hier bo uitdruklik erken het. Van ‘n toegewyde aanhanger van Europese beskawing kan ‘n mens kwalik entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika verwag. Waarom dan verontrus oor Afrikaners se houding wees? – hoewel ek moet toegee: daar kan graadverskille in houding wees.

Maar Schoeman probeer voorts om in sy verligte rat te bly en sy verkrampte rat te vergeet. Hy voel “die morele verpligting om my terugblikkend en opsommend nogmaals uitdruklik te distansieer van die hele verderflike apartheidsbeleid waaronder ek grootgeword het en waarby ek as blanke so dikwels self mog baat, dikwels ten koste van andere. En nie minder nie van die argaïese restante daarvan wat ek nog altyd van tyd tot tyd in my daaglikse omgewing aangetref het en steeds aantref. Ek wil my lewe nie in ‘n gees van verbittering eindig nie, dog dit is moeilik om sonder verbittering dít te sien en te hoor wat ek so gereeld te sien en te hore kry” (104-105).

“‘Waarom haten de Afrikaners de zwarten toch zo?’ het my moeder in later jare meermale retories uitgeroep. Dit was hier in dieselfde Bloemfontein, omstreeks 1980, in ‘n bestel wat lankal reeds ondergegaan het; maar ondanks die dramatiese veranderings in wetgewing moet mens jou dikwels afvra hoeveel daar intussen in die harte van individuele mense verander het. Wantroue, wrok, vrees – en ja, háát is na mý gevoel ook nie te sterk om dit uit te druk nie” (105). “Wrok” en “haat” is egter twee van die betekenisse van “resentment” wat ek hier bo doelbewus weggelaat het omdat ek hulle in hierdie konteks as meesal oordrewe beskou. Dink bv aan diegene wat ‘n gesonde standpunt oor immigrasie huldig. Hulle verlang dat slegs mense wat ‘n bate vir die land sal wees hulle hier mag vestig. Maar dan word hulle goedsmoeds van haat teen inkommers beskuldig.

Maar Schoeman kom nogeens in oordrewe trant terug na dieselfde tema. “Dit is die mees duiselingwekkende ervaring van alle wat nog vir my oorgebly het, die seldsame kere wanneer dit nog voorkom, in getemperde vorm. Verontwaardiging oor onreg, wat ek in hierdie nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid nog gereeld teëkom, soos outoritêre optrede of bestuur byvoorbeeld, waar dit nog voorkom as oorblyfsel van ‘n uitgediende verlede; maar in hierdie konteks gaan dit gewoonlik nog altyd om veronregting van swart deur wit, en wel deur blanke Christene, die onbillike loon, die uitbuiting, die onbedagsaamheid, die sorgeloosheid, die onverantwoordelikheid; alles op klein, alledaagse, huislike skaal; maar om daardie rede nie minder onregverdig nie. Of die ingewortelde vooroordele: swart mense steel, hul tasse moet deursoek word; swart mense moenie bederf word of te veel betaal word nie. Nog altyd” (174-175). Schoeman wend egter geen poging aan om ewewigtigheidshalwe ‘n inventaris op te stel van onaanvaarbare gedrag by swartes nie. Sy kritiek is ook nie teen plaaslike blankes in die algemeen gerig nie maar spesifiek teen Afrikaners.

“In die konteks van die samehorigheid wat die Afrikaners in elk geval tot baie onlangs nog gekenmerk het, is dit skynbaar moeilik vir lede van die literêre establishment om te glo dat ek my wérklik en eerlik nie as ‘een van ons’ beskou nie, en dit trouens ook nie wil wees nie, en die feit dat ek doelgerig vir my ‘n eie ruimte afgebaken en die integriteit daarvan bewaar het, kan die maklikste as affektasie of aanstellery afgemaak word, ‘n doelbewuste poging om ánders te wees en interessant te lyk. Ek is oud, onaanpasbaar, onvergenoeg, nie meer in voeling, nie meer ontvanklik nie, en ek wil dit trouens ook nie wees nie. Ek het boeke geskryf in Afrikaans, niks meer nie, en ek voel my by die Afrikaanse letterkunde en sy voortbrengsels minder betrokke as by bepaalde landskappe waarvoor ek geneentheid voel” (53). Later verwys hy weer na sy geneentheid. “Dit is asof Suid-Afrika in alles, feitlik alles weerklink, hierdie land waar ek nie tuis voel en waarvoor ek geen geneentheid voel nie, veral nóú nie meer nie, maar waarmee ek tog onontkombaar verbonde bly” (169).

Afrikaners ly glo aan “kulturele kondisionering” (127) wat vir Schoeman onaanvaarbaar, moontlik selfs afstootlik, is. Afrikaners se waardestel is “miskien meer geskik … vir ‘n landelike samelewing in die negentiende eeu as ‘n moderne staat in die 21ste eeu” (128). Met ander woorde, synde in Afrika is Afrikaners agterlik. Alles in ag genome lyk dit vir my asof dit ‘n redelike vertolking van Schoeman se standpunt is. Later skryf hy “dat hierdie mense [Afrikaners] en ek net in die mees létterlike sin dieselfde taal praat” (166).

Neem deel aan die gesprek en lewer gerus hier onder kommentaar!

L.W. U gebruik die Disqus-kommentaarafdeling op eie risiko en PRAAG, die redaksie of enige verwante persone of entiteite aanvaar geen verantwoordelikheid vir u kommentaar en watter gevolge ook al daaruit mag voortspruit nie. Terselfdertyd vereis ons dat u ter wille van beskaafdheid, redelikheid en die gerief van ander gebruikers, u sal weerhou van kwetsende taalgebruik, vloekwoorde, persoonlike aanvalle op medegebruikers, twissoekery en algemene "trol"-gedrag. Enigeen wat só 'n laspos word, sal summier verbied word en sy IP-adres sal insgelyks versper word. Ons sal ook nie huiwer om, waar nodig, kriminele klagte aanhangig te maak teen individue wat hulle aan dreigemente, teistering of intimidasie skuldig maak nie.
  • leonlemmer

    Myns insiens die treffendste sin in my vorige rubriek (5 deser) – met verwysing na die Universiteit Stellenbosch – is: “Daar is Afrikanerbloed aan die eikeblare.” Dit is my toepassing maar die idee het ek by Karel Schoeman gekry. In sy hoofstuk oor Dresden (Afskeid van Europa, p 127) verwys hy na “bloed op die eikeblare.”

    • Hans Onrust

      Handelt dat ook over de ‘bevrijding’ (verbranden) van Dresden in februari 1945, Leon ?
      Was toen winter, en als er al bladeren aan de bomen zouden hebben gezeten, waren ook die verbrand voordat er kokend bloed aan kon hechten.

  • Hans Onrust

    Behoort bij dat ‘flaneren’ niet ook een element van ‘tentoonstellen’ of ‘etaleren’, Leon ?
    Zoals bijv. modieus uitgedoste dames/heren/lesbiennes/homo’s/travestieten/transgenders e.d. bij mooi weer kunnen flaneren op een boulevard langs de zee 😉

    “Schoeman vestig die aandag op ‘n wesenlike verskil tussen Europa en die nuwe Suid-Afrika: “Wié sou in ‘n hedendaagse Suid-Afrikaanse stad in veiligheid kán flaneer?” (100). “Die Europese stad bied die besoeker, soos gesê, die moontlikheid van flaneer, wat in Suid-Afrika ondoenlik is”

    De stadsfeesten in het door ‘migranten/vluchtelingen’ overspoelde Halberstadt Sachsen Anhalt zijn voor komende september 2017 afgelast.
    Vorig jaar waren er hekken geplaatst en was de beveiliging verdubbeld en werden er toegangsprijzen geheven om in de kosten tegemoet te komen.

    Zoals u allen weet, Halberstadt is/was een Europese stad en door de gedwongen komst van al die ‘dependents’ (naar Enoch Powell) naar ‘unheimisch’ razend, helaas inmiddels geen uitzondering maar regel.

    “Die Suid-Afrikaanse werklikheid het myns insiens sedert 1990/94 radikaal verander eerder as verbeter,….”
    Heel herkenbaar en deel van het probleem, dat het woord ‘verandering’ wordt gebezigd voor verslechtering.

    De volgende alinea bergrijp ik niet :

    “Besoeke aan Nederland het hom opnuut laat besef dat hy tydens apartheid kultureel skade gely het, omdat “ek so lank nie voeling gehad het met wat in die wêreld gebeur nie” (39). “In Suid-Afrika het Kultuur destyds nog van Londen gekom. Vandag kom dit van die VSA” (101). “In 1976 sou ek ewe goed na Nederland kon teruggekeer het, in plaas van na Suid-Afrika, juis besig om hom gewelddadig van die ou apartheidstaat, waar ek nie tuis gevoel het nie, in ‘n nuwe nasie te omskep, waar ek ewe min tuis sou voel” (95). “Hier sit ek dus in die aftakelende en ongeliefde land waar ek gebore is, in droogte en hitte, en hiér sal ek hopelik ook sterwe. Dit is goed so; bowenal die sterwe” (96).

    Ziet hij de anti blanke volksvijandigheid verraad, ruggenstekerij, schijnheiligheid en systematische politiek correcte naastenverwaarlozing, bekrachtigd door omgekochte bedreigde kerkleiders van door linkse radicalen bestormde kerken, los van elkaar ?

    “Hy was blykbaar nêrens werklik tuis nie, behalwe miskien toe hy saam met sy ma gewoon het.”

    Waar was z’n pa ? Voelde die zich, om in termen te blijven, ook nergens thuis ?

    “Wat my verontrus, is wat vir my eerder lyk soos die onwil van ‘n beduidende deel van die blanke bevolking op breër vlak om aan te pas of die huidige werklikheid te aanvaar, en ‘n wydverspreide houding, vandag nog steeds, van wat ek slegs met die Engelse woord resentment kan aandui” (104).
    Hadden maar zo de woorden van Stalin kunnen zijn, betreffende de Koelakken in de Sovjet Unie, tijdens de ‘transformaties’ (Holodomor) van de landbouw in 1932, 1933.
    ‘Hoe durft de nog levende Koelak nog een afkeer te hebben van deze vooruitgang in de Sovjet heilstaat……’
    of:
    ‘Hoe durven er nog elementen in de regenboognatie te zijn die ‘Plaasmoord’ willen thematiseren temidden van alle vergeving en verzoening …..’

    • leonlemmer

      Hans, ek neem altyd met dank kennis van jou kommentaar. Ongelukkig kan ek nou eers antwoord op jou navraag oor Karel Schoeman se vader. Toe hy drie jaar en ses maande oud was, is sy ouers in April 1943 geskei (Karel Schoeman, Die laaste Afrikaanse boek: Outobiografiese aantekeninge, Kaapstad: Human & Rousseau, 2002, p 70).

  • Betzie van Rensburg

    Kort voor sy dood ook weer besoek aan Lesotho gebring waar foto van hom by die vrou wat hom help versorg het in Noorderbloem , en haar familie, geneem is. Sou hy daar tuiser gevoel het as in Bloemfontein ?
    Hy het ook gereeld dié vrou saamgeneem vir koffie by Caramello’s en ook by ‘n bekende kwekery. Selfs vir haar duiwelsvurkheinig by haar huis laat oprig. Darem nou seker nie geëlektrifiseerd soos by die aftree-oord nie.

    Dis jammer dat hy in Afrikaans geskryf het. Hy het geld daaruit verdien.

  • Leon, dankie weereens vir dié uitstekende artikel oor Karel Schoeman. Dis hoog tyd dat ons ‘n hele debat oor hom voer!

    Daarom nooi ek almal uit om hier op Disqus ‘n mening oor Schoeman te gee. Oor die jare het ek vele van sy boeke gekoop, maar nie almal gelees nie. Iewers het ek altyd begin wonder: Maar wat is die punt van dít alles? Gaan dit maar net oor Schoeman wat sy skryfstyl wil ten toon stel? In ‘n tydvak waarin soveel ander Afrikaanse skrywers in platvloersheid, anglisismes en sommer Engfrikaans verval het, was dit dalk maklik om as gemiddeld tot goed uit te staan. Maar ek is lus om ook ‘n rubriek hieroor te skryf, so in gesprek met Leon Lemmer en sal dit binnekort sommer hier op Disqus plaas.

    • leonlemmer

      Dan, ek merk op dat publikasie op die Engelse Praag.org verlede maand hervat is. Baie geluk met die suksesvolle uitvoering van die herstelwerk. Ek het gedink die lesers van die Afrikaanse Praag.co.za behoort hiervan kennis te neem.

      • hansbosch

        Leon, dankie vir jou roerende rubriek, as Nederlamder gebore te Benoni ervaar ek ook veel van randfiguur effek teenoor die Afrikaner. Die spanning tussen Europeaan en Afrikaan hou ons steeds deur die eeue besig. Ek sien Carel Schoeman se werke as omvangryk en beslis sinvol vir die vraag , Wat soek die Afrikaner aan die suidpunt van Afrika?

        Ek merk ook op dat hy soos Johan Roussouw die terugtrek van die Afrikaner van uit die stad en winkelstrate na die woonbuurte met pilare en heinings wil verklaar. Hoe graag sou ek een aand in die 80’s deur Bellville se Voortrekkerstraat of wou loop nie. Dit was nog in ons leeftyd ‘n model stad Afrikaans en trots. Die sosiale lewe wat ons ontneem word verarm ons veel meer as wat bedrieglike duitse voertuie ons kan bied.

        Doen so voort

        • Rooikop

          “Wat soek die Afrikaner aan die suidpunt van Afrika?” – Inderdaad ‘n goeie vraag. Ek worstel al self vir ‘n lang tyd hiermee en het tot een gevolgtrekkings gekom – Vryheid.

          Hoekom so? Ons voorvaders het hier geland as deel van die kompanjie – van hulle het Vryheid ervaar en daar was die saadjie geplant. Toe kom die Hugenote – nog mense wat vanuit die Europese dwang wou ontstnap. As daar nou een ding is wat konings nie hulle slawe (of serfs) sal toelaat nie is dit vryheid, veral as hulle dan nou nog blink klippies en metaal ontdek wat elke halwe heerser begeer (is hulle dalk kraaie dat hulle so van die blink goed hou?). Juis hierom is en was ons nog altyd bedreig eintlik deur die ander westerse nasies veel eerder as die afrikadom en dit is nou juis die afrikadom wat teen ons ingespan word.

          • hansbosch

            Waar’s daai bottel Tas of nog beter ‘n Libertas. Ja vryheid is lekker. Ek dink nou aan die mooi kades in Nederland waar mens kan vry rondloop en droom van verre lande. Soos Koos doep sing van Mombaai en Zanzibar of Karel se wanderlings deur Amsterdam. Ook dink ek aan die wilde Nederlandrs van Java. Maar dan ook aan Davies Farm en Homestead dam . My sorglose jeug in Benoni tydens die 70’s waar ons het sonder sorge in die aand met fietse rondgery het. Die gees van land opbou was nog hoog.

            Ongelukkig voel ek dat selfs ons blankes en miskien veral die Afrikaner iewers rond die sestigs ‘n konservatisme opgetel het waaarvan ons die loskom nie. Dis vir my ‘n vreemde konservatisme. dit het iets in van die dame op die 13de vloer in Pretoria wat glo dit voel soos die platteland, of soos ons plaaslike stadsingenieur wat glo randfigure moet nie werk kry nie maar se niks ook BBBEE nie. Of soos die dame hieronder skryf Karel het vir sy versorger gesorg… so persoon behoort nie Afrikaans te skryf nie. Miskien moet ons ook na gelykheid weer kyk.

            Jy noem die Hugenote wat tipies Protestant was en soos ons ouers nog kartkoppig ou-testamentiese aanhaling gebruik het. Anti Rooms al is daar nie ‘n parogie in 100 myl nie. Maar tog het die Hugnote ‘n broederskap gehad. Sondae mog ons nie oor geld praat nie. Rand en Sent is nou langer as die kerdiens op RSG. Maar nou dink ek aan daai predikant in Belville wat met sy uithang hemp preek oor hoe sy vader hom steeds te na gekom het ondanks sy luukse leefstyl as Dominee. Die woord familie was destyds ook meer gebruik as menseregte.

            Vryheid, gelykheid en broederskap is soos Frans maar die Nederlander se weer braaf, heldhaftig en barmhartig. Ek lees tans Karel se boek Patrisiers en Prinse wat ‘n skat van kennis bied, en my laat dink dat ek soos in sy “‘n ander Land” eerder in my mooi en vrye geheue wil leef as om die nuus te hoor.

          • sussie se vissie

            Welke ‘Karel’ my vriend?
            Karel Cuckpraat…..of Karel Kraai?
            My sielswroeging dit:
            Iemand het eertyds iets gemurmereer van Karel Kromdrink.
            Hy figgureer êrens oppie forum.

        • sussie se vissie

          Herre.
          Moes maar triestig agter die ‘boerewors’-gordyn ( Bellville ) se kar-verkope gewees het om Ford Cortinas te loop en besigtig as naweek-vermaak?
          Nietemin.
          Pa’t sommer ( as tyd verwyl ) – alle ‘petshop’ vensters in Soutrivier/Woodstock oopgebreek…en diere bevry.
          Verhongerd plaas-toe.
          En hier sit ek.
          Sonder pa…met sy sentiment.

  • Ou Transvaal

    In my boersheid vind ek moeilik aanklank met Karel Schoeman ……..

    • sussie se vissie

      Sal hom een ding toegee.
      Sy navorsing was indringend en deeglik.

  • sussie se vissie

    As voorgeskrewe werk was By Fakkellig n gunsteling onder verligte ‘opvoeders’ om te dui op parallelle tussen die verdrukking van die Ierse gepeupel deur die Britse Adelstand – en dié van RSA ( meer spesifiek so die blanke Afrikaner ) met sy ‘Sipho’ dilemma.
    Met hierdie kiem van selfhaat goed gevestig was dit n noodwendige gevolg dat empatiserende kopknikkertjies van daai tyd hul universiteitsloopbaan later sou volbring met n zol innie een hand…en n m8ght in die ander.

    • leonlemmer

      Deesdae het die voorgeskrewe skoolboeke dikwels ‘n linkse inslag. Aan universiteite is daar dieselfde euwel. Kyk wat gebeur op Stellenbosch: “Cavalli Gallery outside Somerset West is hosting the exhibition Blink, in collaboration with the University of Stellenbosch’s Visual Arts Department, until September 2. The student artists drew inspiration from the readings of Susan Sontag’s Regarding the Pain of Others and Albie Sach’s Spring is Rebellious” (Bolander, 9 August, p 3). Dus, selfs in die skone kunste word daar deesdae van die Matiestudente verwag om inspirasie uit twee sulke uiters linkse bronne te put. Onder die 15 studente wat deelneem, is daar 7 met Afrikaanse vanne: Jansen, Aspeling, Carstens, Serfontein, Marais, Louw en Gunther.

  • Karel Combrinck

    Karel Schoeman is duidelik ‘n komplekse mens. In die Suid-Afrikaanse konteks is komplekse mense, veral Afrikaners, geneig tot innerlike verskeurdheid, skitsofrenie, geesteswroeging en sommer net verwardheid. Hulle staan met hulle voete in te veel werklikhede wat hulle as onversoenbaar ervaar. Dit is duidelik ook die geval met Karel Schoeman, tot die mate dat hy selfs selfmoord begaan het. ‘n Vergelyking tussen die val van die Berlynse muur en die beëindiging van Apartheid is terloops gewoon absurd. So ook is die kontras tussen die Suid-Afrikaanse (Afrikaanse ) samelewing en die Europese kultuur wat hy betreur. Feit is dat die Europese kultuurerfenis deel is van die Afrikaanse kulturele besit. Toe die Afrikaners in Suid-Afrika aan die bewind was, het opera, ballet, teater en simfoniekonserte gefloreer. Daar is natuurlik veel in Schoeman se skryfwerk wat insiggewend en soms selfs aangrypend is, maar dit word alles ten slotte gekleur deur die feit dat hy nêrens werklik tuis voel en dus tuishoort nie. In sekere sin verdien hy eintlik ons simpatie.

    • sussie se vissie

      Pftt.
      Toe Gé en Mimi Coertse vir die BB-gehoor sing?
      PS.
      Jou simpatie….3.

  • John

    Alvorens ‘n jongmens aansoek doen vir toelating tot ‘n BA sou ek vereis dat so ‘n student eerstens ‘n BSc of ander wetenskaplike kursus voltooi gevolg deur ‘n eksamen en ‘n jaar lange praktiese komponent gevolg deur deur nog twee eksamens.

    Dit is bitter min dat pen poppe nie op een of ander stadium op eindig met jinnemal te veel tyd op hande. Tyd wat dan bykans sonder onderbreuking gewei word aan die eie ek.
    Van kontrole en beheer, toets en verifieer is daar gewoonlik bittermin te sien en dit druis in by filosofiese vryheid waarin selfbehepte individue hul self oprol.
    Dis hierdie soort van verliefdheid op jou eie stem wat mense verhoed om werklike, suiwere bewustheid te behaal. ‘n Mens begin naderhand jou eie wereld skep wanneer jy nie genoeg onderbreuk word nie, en wanneer jy nie met genoeg uitdagings gekonfronteer word nie.
    As onse Kareltjie genoop was om een dag se harde werk te moes doen instede van homself verdiep in sy eie komplekse kop, dan sou hy nie genoeg stoom oor gehad het om prosa te skep nie, prosa hoofsaaklik oor homself.

    • Flip Kriel

      Iemand wat ‘n BSc in bv Fisika en Chemie voltooi het, sal nie nog foeter met BA nie. Hy of sy sal eerder dieper delf in die natuurwetenskappe as om tyd te mors met ‘n BA.

      • John

        In so geval was die doel bereik.

      • Suidpunt

        As dit nog 1958 was sou ek hewig met jou verskil het. Nou is dit 2017, so ek moet met jou saamstem.

        Omnia quae sunt aliquando coeperunt.

        En dit is al waarvoor ek alleen die BA voor 1968 goed vind (uit die perd se bek van ‘n oudletterkundestudent): jy moet met behulp van die rede weet waar iets vandaan kom (al is dit ook uit die Middeleeue), waar iets verkeerd begin loop het, terugdraai, loop regmaak of op verbeter. Maar eerstens moet die rede gesoek word waarom die oorspronklike besluit geneem is. Verder sou ek ook sê was ‘n BA nodig vir die tegniese deel van taal, soos woordeboekmakery (want taal sal altyd nodig wees om ander mense se idees te verstaan of op te verbeter) en BESLIS die Jura naas LL.B. Deesdae is mens aangewese op jou eie vernuf.

        Ek twyfel of die huidige prokureurs weet hoe om ‘n testament in suiwer, helder, ondubbelsinnige taal te formuleer – en ons moet tog een of ander tyd van hierdie swape gebruik maak, onthou! Selfs al sou hulle vandag B.A. onderneem, is die kool die sous nie werd nie.

        • Flip Kriel

          My punt is nie dat BA waardeloos is nie. Ek het bloot gereageer op John se stelling dat ‘n BSc ‘n voorvereiste vir BA moet wees. Ek het gewonder of iemand wat die moeisame studie vir bv ‘n BSc in Fisika en Chemie
          suksesvol voltooi het regtig belang sou stel in ‘n BA wat vir daardie persoon nutteloos is tensy hy of sy radikaal van rigting wil verander. Karel C se beledigende kommentaar wys net dat ek maar liewer nie kommentaar hier moet lewer nie.

          • Karel Combrinck

            Ek kan nie aanvaar dat ‘n BA tydmors is nie. Nietemin teken ek apologie aan as ek beledigend was.

          • Flip Kriel

            Toe maar my eerste graad byna 50 jaar gelede was ook ‘n BA. Ek moet bely dat ek die graad geneem het omdat die hoofvakke my geinteresseer het eerder as dat ek gedink het die BA is ‘n besonderse kwalifikasie. Ek het voortgegaan om ander grade te verwerf vir ‘n professionele loopbaan maar tussendeur die Honneurs gedoen, weer eens uit louter belangstelling en beide die BA en die BA(Hons) het vir my loopbaan absoluut niks beteken nie. Ek kon al daardie kennis ook maar opgedoen het deur teksboeke oor die onderwerpe te bestudeer – iets wat ek vandag nog oor verskeie onderwerpe doen. Klaarblyklik is my geval ‘n uitsondering. Vyftig plus jaar gelede het van my maats BA geswot net om die papier te kry. Toe kon ‘n blanke nog veral in die staatsdiens groot opgang maak met ‘n BA. Dit was nie my filosofie nie. Na aanleiding van Suidpunt se aanhaling – Omnia quae sunt aliquando coeperunt – jy moet by BA begin om ‘n DPhil te kry. In daardie sin is dit klaarblyklik waansinnig om te beweer dat ‘n BA tydmors is.

          • leonlemmer

            In die humaniora gaan dit veral om geestelik-kulturele vorming, wat van onskatbare waarde in enige beroep, asook buite beroepsverband, kan wees. Flip, ek verwelkom dit dat jy kommentaar op Praag lewer.

          • sussie se vissie

            Ja Leon.
            Kulturele ‘vorming’ het my voorsate vêr gebring.
            Lsg gesetel om te kon spel, lees, skryf en tel. ( somme maak…as jy wil )
            Soos n dief innie nag en in die naam van Afrikaner-‘kulturisme’ neem die Brinks en Hambidge(bietse?) ons toe tot groter hoogtes.
            Khak man.

          • sussie se vissie

            Van my blondine maatjies ( nes ek ) was ‘papier’ soek n bysaak.
            Man soek…was voor-op.

          • Arrie

            Jou pa was seker ook nie in sy noppies toe jy na universiteit huistoe gaan met ‘n baba op die heup ipv ‘n Ba graad nie Sussie. AKA Suzi Visser.

          • sussie se vissie

            Klink maar hol.
            Soos in: ” I never had sex with that woman”..

          • sussie se vissie

            60% van ons gekwalifiseerde BABA’s vind hulself drankies meng in hotelle iewers in Dubais of London.
            Andersyds goed genoeg geleerd/belese om darem die inhoud van n spyskaart aan restaurant-besoekers oor te dra.
            Die verskil tussen n visgraat en ‘graad’…ontsnap hul steeds.

      • Karel Combrinck

        Ek dink jy slaan die BAL mis Flip Kriel. . Dis mense met verskillende belangstellings, temperament en aanleg wat onderskeidelik BA en BSc studeer. Elkeen het sy plek en die een vul die ander aan. Mense soos Dr Malan en dr Verwoerd het hulle akademiese loopbaan met … BA. Moet dus liefs nie onsin hier kwytraak nie. Of miskien moet ek nie tyd mors met jou nie.

    • Rifrug

      onderbreek

      • John

        Dit is my punt met die Afrikaanse taal – te veel variasie op reels, nie voor-die-hand liggend nie. Kyk mens na die werkwoord dan is beide ‘breek’ en ‘breuk’ geldige woorde.

        • Rifrug

          breuk is nie ‘n werkwoord nie

          • John

            aangname dag vir u ok

          • Rifrug

            Ek hoop jy besef dat jy 2 uit die 5 woorde in jou kommentaar verkeerd gespel het, dis 40% !!!!

          • John

            40% is ‘n slaag nie waar nie.
            Ek neem aan iemand het jou geluk ontneem ?

          • sussie se vissie

            My man meen te seg…jou insiggewende en opbouende kommentaar – gee hom n breuk innie lies.
            WW. (werkwoord)
            Om dit anatomies te kan doen…kos werk.
            Wa kom jy in?

      • sussie se vissie

        Jou eed van onderneming was…’ons’ korrigeer nie spel- en taalgebruik van mede forumgebruikers nie.
        You might be an officer…but lately…not a gentleman.
        Hou jou in.

        • Rifrug

          “Jou eed van onderneming was…’ons’ korrigeer nie spel- en taalgebruik van mede forumgebruikers nie.”

          Jy laat my lag! Waar het ek ooit so ‘n eed gesweer?

          With a gentleman I am always a gentleman and a half, and with a fraud I try to be a fraud and a half.
          Otto von Bismarck

          Hou jou bek.

          • sussie se vissie

            Love have’th no fury like a woman scorned.
            PS.
            Nadat ek gewapend vir my chauvinistiese man plaashekke oopmaak…sal ek jou antw.
            Jou – with a gentleman I’m always a gentleman….lê jou ander ‘helfte’ op n Spaanse strandoord?
            Vertel tog nie jy’t jou ‘anner’ halfduim opgeoffer aan Liberiërs nie!?
            Klink soos my Karoo halfman koggelram.

          • Rifrug

            Hell hath no fury like a woman scorned.

            Jy stel jou onkunde ten toon!

            Skoenmaker, hou jou by jou lees … oftewel, hek-oopmaak-meid, hou jou by jou plaashekke!

          • sussie se vissie

            Wa kô ‘HELL’ innie stuk?
            Love….have’th no chance – like the one that Stands no Hope.
            Abbr. – Stanhope.

          • sussie se vissie

            A faint heart….has never won a fair lady.
            Since you’ve never met one….speel sub(a) mnr en help ons op die regte pad.
            Veral spelling.
            Fnokkie boodskap.

  • Suidpunt

    Ek wil liewers vergeet van “Verliesfontein” (1998). Nog ‘n voorgeskrewe boek in my Honneursjaar. Dit was tipies die postmoderne ommekeer of “herbesoek” van die “rolle” van die Anglo-Boereoorlog in die jare 1998-2002. Die Engelse word salig verklaar, terwyl die Boere besonder wreed was. Ek haal woorde uit my werkopdrag uit aan wat die boek opsom:

    Van die skade wat die Boere tydens die besetting aangerig het, was aan die Engelse se huise, ‘n skaarste aan voorraad soos suiker, seep, meel, vuurhoutjies, garing, spelde en paraffien en geen pos of koerante wat die dorp bereik het nie. Ook vrugte is uit die boorde snags van veral die Engelse gesteel. (Schoeman 1998:207)

    […] die Boere die spot gedryf het met die jong Charles Kleinhans. Omrede hy kreupel was en hinkend met die swaar stewels moes loop, het hulle hom laat struikel en op die perde rondom hom uitgejou – Minnie Colefax het tot sy redding gekom en so die Boere op ‘n manier laat skaamkry. Hierdie gebeurtenis het die hele dorp verontwaardig, want sulke gedrag teenoor ‘n kruppel jong man was heeltemal onaanvaarbaar.